Richard de Boer

Nergens in Nederland zijn door mensen zoveel ufo-waarnemingen tegelijk gedaan als in en rond het Friese Gorredijk tussen januari en maart 1974. Heel het dorp was in de ban van ufo’s. Wekenlang zien inwoners zoevende driehoeken, snel bewegende lichten en andere vreemde objecten aan de hemel, die niemand heeft kunnen verklaren. ,,Ik zou in mijn leven nog wel graag willen weten wat dat is geweest.”

Algemeen Dagblad (AD.nl) ★ 21 februari 2024

Theo Haverkamp herinnert zich nog precies wat hij op zijn 13de in de lucht boven Gorredijk zag. Op dinsdag 19 februari 1974 verschijnt vroeg in de avond een bol aan de hemel. Die heeft eerst een rode kleur en verandert later in geel, afgewisseld met blauw.

,,De bol bewoog razendsnel van links naar rechts. Dan bleef die een behoorlijk lange tijd stilstaan en schoot het weer van boven naar beneden en van rechts naar links”, vertelt de nu 63-jarige Haverkamp rustig, terwijl hij in zijn koffie roert.

,,Dat schouwspel ging wel meer dan anderhalf uur door en je kon de bewegingen niet voorspellen. We stonden op straat in een grote groep te kijken en controleerden bij elkaar of we allemaal hetzelfde zagen.” Het maakte een onuitwisbare indruk op Haverkamp. ,,Ik zal het m’n leven lang niet vergeten.”

Hij is een van de ooggetuigen van de golf van ufo-waarnemingen die een halve eeuw geleden in en rond Gorredijk zijn gedaan. Wekenlang zien inwoners van het Friese dorp na het vallen van de avond zoevende driehoeken, snel bewegende lichten en andere vreemde objecten aan de hemel. ,,Dat het telkens wat anders was, maakte het ook wel bijzonder.”

Mooi uitzicht

De ufo-golf begint eind januari 1974 en de meldingen zorgen al snel voor steeds meer belangstelling. ,,We verzamelden ons elke avond bij een school aan de rand van het dorp, tegen de weilanden aan. Daar had je mooi uitzicht”, vertelt Haverkamp. Met verrekijkers en fototoestellen tuurden jongeren en volwassenen naar de hemel. ,,Soms stonden we er met een paar man, soms met een grote groep, en niet alle avonden zagen we wat.”

We drinken koffie in de woonkamer van Willem Vlietstra, een andere ooggetuige van de ufo-golf. Vanuit zijn huis in het buitengebied bij Gorredijk kijken we uit op de bosrand. Vlietstra laat de schriften zien die hij als 14-jarige in die periode vulde met een dagboek van zijn waarnemingen, foto’s en krantenknipsels.

Al snel gaat het over de sleutelfiguur bij de ufo-golf in Gorredijk, de mavo-leraar Geert Meijer. Na zijn eerste ufo-waarneming besloot hij serieus onderzoek te doen naar het fenomeen en zette hij met leerlingen en volwassenen observatieposten op. Binnen de kortste keren trekt Gorredijk de aandacht van de media en nieuwsgierige bezoekers.

,,Er kwam hier eens een ufoloog meekijken op een avond waarop niets te zien was”, vertelt Vlietstra. ,,Hij concludeerde al snel dat het massahysterie was, maar dat sloeg nergens op. We wisten heel goed wanneer het een vliegtuig of satelliet was. Maar plotseling zagen we dan een vreemd ding dat een haakse bocht maakte.”

Grote boemerang

En er was nog iets vreemds. ,,Als we iets zagen, vloog er vaak een kwartier ervoor of erna een straaljager door de lucht. Soms wel vijf, of tien. Heel frappant, want die zijn hier anders nooit. De vliegbasis Leeuwarden heeft steeds ontkend dat er straaljagers vlogen en ook dat ze iets op de radar hadden gezien.”

Op 24 februari 1974 heeft Vlietstra zijn meest indrukwekkende ufo-ervaring. Ook dan zijn er straaljagers in de lucht. ,,We stonden met een man of twintig buiten op straat te praten. Ineens komt er vanuit het westen een heel groot, grijs, driehoekig ding overvliegen, slechts 15 of 20 meter boven ons, geruisloos en zonder licht. Het was zeker 10 meter breed. Het had de vorm van een boemerang en een metaalachtige kleur. De verlichting van het dorp scheen er tegenaan. Het zoefde in een paar tellen over ons heen en we stonden allemaal even perplex, zo van: jemig, wat is dit?”

Niet iedereen in Gorredijk verwelkomde de ufo’s. ,,Er was wel enige tweedeling. Sommigen deden het af als onzin”, zegt Haverkamp. ,,De kerken zaten vijftig jaar geleden nog vol en het geloof in de Heer was moeilijk te verenigen met vliegende schotels. Maar wij waren volledig onbevangen. Wij voelden geen druk om iets te willen zien. Er was veel mediabelangstelling, maar geen beïnvloeding.”

Meest intrigerende ufo-zaak

Nergens in Nederland zijn er zoveel ufo-waarnemingen gedaan – door een grote groep mensen, over een lange tijdspanne en steeds in hetzelfde gebied – als in Gorredijk in de eerste drie maanden van 1974, nu vijftig jaar geleden. Dit maakt het (samen met de grote zwarte driehoek die in 1979 door militairen boven vliegbasis Soesterberg werd gezien) de meest intrigerende ufo-zaak van ons land.

Dat beaamt ook theoloog en ufo-kenner Taede Smedes uit Nijmegen. Onlangs verscheen zijn boek De ufo’s van Gorredijk, waarin hij een nauwgezette reconstructie van dag tot dag maakt. Volgens Smedes moeten destijds misschien wel honderden mensen iets van de ufo-golf hebben gezien. ,,Sommigen waren ervan overtuigd dat het buitenaards bezoek betrof, maar de meeste mensen waren er gewoon van onder de indruk.”

Smedes sprak met ooggetuigen en zocht naar documenten, maar het lukte niet om het persoonlijk archief van mavo-leraar Meijer in te zien. ,,Zijn kinderen wilden niet meewerken. Waarom weet ik niet, maar daar zit een bepaalde angst. Hun vader zou door bepaalde instanties onder druk zijn gezet. Meijer kreeg brieven uit het hele land, ook van F16-piloten die een ufo hebben gezien, maar dat niet konden melden bij hun leiding.”

In zijn boek zet Smedes de wildste theorieën over de ufo-golf in Gorredijk op een rij. Hij stuitte ook op het verhaal van een oudere man uit Leeuwarden, die beweert dat hij destijds de Gorredijkers voor de gek hield door een zoeklicht met scherm op de wolken te projecteren.

Dat kan zijn gebeurd, zegt Smedes, maar dat verklaart niet alles. ,,Neem die grote boemerang. Er waren nog geen drones in 1974 en Amerikaanse spionagetoestellen zweefden niet geluidloos over. Hier heeft zich echt iets mysterieus en eigenaardigs afgespeeld in Gorredijk.”

Maar wat precies, blijft ook vijftig jaar later een raadsel. ,,Wat we hebben gezien, is onverklaarbaar”, zegt Willem Vlietstra. ,,En ik zou in mijn leven nog wel graag willen weten wat dat is geweest.”

---

Verschenen bij het AD online op 20 februari 2024 en een dag later in de papieren krant.

Het opsporen van vergane vissersschepen en op zee gebleven bemanning is de missie van de stichting Onderzoek Maritiem Vermisten (OMV). Ze duiken in archieven en naar de Noordzeebodem en hebben dit jaar hun eerste succes geboekt met de vondst van de HD108. ,,Er is veel stil verdriet”, zeggen de mannen.

Algemeen Dagblad (AD.nl) ★ 30 december 2023

De 81-jarige Cees Lips uit IJmuiden voelt nog steeds verdriet en pijn als hij denkt aan de scheepsramp waarin zijn vader Jan omkwam. Hoewel het leed allerminst vers is. Destijds, in juli 1945, was hij pas 2,5 jaar oud. Niettemin herinnert hij zich nog hoe zijn vader thuis opgebaard lag. ,,Ik weet nog dat-ie in de achterkamer in de kist lag. Ik dacht dat-ie sliep.”

Zijn vader, Jan Lips, verlaat in juli 1945 met de Helderse kotter HD108 de haven van Delfzijl, om te gaan vissen op de Noordzee. Amper twee maanden nadat de Tweede Wereldoorlog is afgelopen, liggen er nog talloze mijnen in het open water, maar toch wagen de vijf bemanningsleden het erop.

Het gebied waar de mannen gaan vissen, zou veilig zijn. Maar op zaterdagochtend 7 juli 1945 gaat het toch mis. Bij het binnenhalen van de vangst ontploft er een mijn in de netten. De kracht van de explosie slaat aan stuurboordkant een flink gat in het schip en slingert schipper Jaap Slot uit zijn stuurhut. Het schip zinkt onherroepelijk. Slot slaagt er nog net in om zichzelf en de zwaargewonde motordrijver Jan Lips op een reddingsvlot te krijgen.

Het zusterschip HD125, waarmee de HD108 samen aan het vissen was, pikt de twee mannen op uit het water. Lips, die zijn beide benen is kwijtgeraakt bij de explosie, overlijdt aan boord aan zijn verwondingen. Alleen schipper Slot en stuurman Jan de Boer, die op een plank ronddrijft en eveneens wordt gered, overleven de tragedie van de HD108.

Teruggevonden

In het gezin van Lips komt de dood van vader Jan hard aan. Zijn moeder bleef met twee jonge kinderen achter en is nooit opnieuw getrouwd, vertelt Cees Lips. ,,Ze kreeg een kleine uitkering van het Zeerisicofonds, daar moest ze van rondkomen met een heel gezin. Dat waren moeilijke tijden. In 1952 kwam er voor haar een oorlogspensioen vanuit Den Haag. Pas toen, zeven jaar later, is erkend dat er in een gebied was gevist dat vrijgegeven was, terwijl er nog mijnen dreven.”

De herinneringen van bijna tachtig jaar geleden kwamen weer volop naar boven toen Lips vorige maand kreeg te horen dat het wrak van de HD108 is teruggevonden, op de zeebodem ver boven Schiermonnikoog. ,,Mijn jongste zoon vertelde me dat er een oproep op Facebook stond, dat familieleden van Jan Lips zich konden melden.”

Zo kwam hij in contact met historicus en visserman Cees Meeldijk uit Hippolytushoef, die met een groep wrakduikers uit Lauwersoog de gezonken kotter op de Noordzeebodem heeft onderzocht. ,,Cees is bij me thuis geweest en gaf me een zilveren lepel en de sluiting van een patrijspoort, die ze van de kotter hebben opgedoken. Het is fantastisch dat ze het allemaal gevonden hebben, dat heeft een behoorlijke indruk op me gemaakt.”

Zeekaart vol stippen

De ontdekking van de HD108 is de eerste zoektocht naar een verdwenen kotter die Meeldijk met succes heeft kunnen afronden. Op de tafel van het vissershuisje in de haven van Den Oever spreidt hij een zeekaart uit, die volgetekend is met stippen. ,,Dit zijn allemaal wrakpuntjes”, zegt hij. ,,Op deze plekken zijn vissers met hun netten vastgelopen, maar waaraan ze bleven haken, is niet bekend. Het kan gaan om een gezonken kotter, maar evengoed om een vliegtuig uit de Tweede Wereldoorlog.”

De Noordzeebodem herbergt gezonken schepen uit alle tijdvakken. Hoeveel het er zijn, weet niemand precies. Maar in de database van een ervaren wrakduiker staan alleen al in het Nederlandse deel van de zee meer dan 6000 locaties geregistreerd. ,,Van deze wrakken is vaak niet meer bekend dan de lengte en de breedte”, zegt Meeldijk.

Zijn stichting Onderzoek Maritiem Vermisten (OMV) is dit jaar begonnen met het opsporen van gezonken vissersschepen, vermiste bemanningsleden en hun nabestaanden. Moderne technologie heeft de zoekmogelijkheden sterk verbeterd.

Neem het dna-onderzoek, waarmee familieleden na vele jaren eindelijk duidelijkheid hebben gekregen over hun dierbaren die op zee zijn ‘gebleven’. Dankzij het vergelijken van hun dna met dat van lichamen die aanspoelden langs de Friese Waddeneilanden en daar anoniem werden begraven, konden enkele vissers uit Katwijk en Urk worden geïdentificeerd. Deze mannen waren een halve eeuw eerder als vermist opgegeven.

Lichaam aangespoeld

Als historicus vroeg Meeldijk zich af welke vissers uit Wieringen op zee zijn verdwenen. Hierdoor kwam hij al snel in contact met dorpsgenoot Gert Lont, die schipper was van de in 1967 verdwenen kotter WR6. Lont was zelf voor een paar maanden naar Nieuw-Zeeland om daar een nieuwe vismethode te introduceren, toen zijn vader Simon zijn taak als schipper op de WR6 overnam.

Op 11 januari 1967 zonk de kotter tijdens een wilde storm op de Noordzee, met Simon en twee bemanningsleden aan boord. Nadat de storm was gaan liggen, werd er met 24 Wieringer vissersschepen in de buurt van het Duitse eiland Helgoland gezocht naar de kotter. Maar tevergeefs. ,,Toen ik thuiskwam van mijn reis, was mijn bemanning er niet meer”, vertelt Gert Lont aan tafel in het vissershuisje. ,,Daar sta je dan. Ik ben toen met andere schepen meegegaan om te vissen.”

Drie maanden later, halverwege april, stond er een politieagent voor de deur om te vertellen dat er een lichaam was aangespoeld op het Duitse Waddeneiland Amrum. ,,Mijn moeder en ik zijn er onmiddellijk heen gegaan en hebben vader geïdentificeerd aan de hand van zijn horloge en kleren.” De andere bemanningsleden, Piet Everts en Gerrit Boerdijk, en de kotter werden nooit teruggevonden.

,,In die tijd is er grondig gezocht, met de beschikbare middelen van toen”, zegt Lont. ,,Maar tegenwoordig kun je zoveel meer. Na mijn 65ste ben ik gaan varen op een peilboot, waarop je met de modernste apparatuur onder water kunt kijken. Toen wilde ik toch weer op zoek gaan naar de WR6.”

Stroomversnelling

Het contact met Meeldijk bracht die zoektocht in een stroomversnelling. De historicus dook het Nationaal Archief in. ,,Daar liggen de originele rapporten van de Raad van de Scheepvaart over vermiste en verongelukte schepen. Zo weten we waar de kotter is geweest en waar-ie naartoe ging. We hebben ook gegevens opgevraagd bij de Duitse hydrografische dienst en toen kwamen we twee interessante wrakpuntjes tegen.”

Met het duikteam Zeester uit Lauwersoog verkende Meeldijk beide plekken tijdens de zomer van 2022. ,,Je weet het pas echt zeker als je gaat duiken. De sonarbeelden wezen op een kottertje, maar het was niet de WR6. Het was een stoomschip en het andere puntje bleek een zeilscheepje.” Dat was een teleurstelling, maar Meeldijk en Lont gaven de zoektocht niet op. ,,Mijn neef die destijds ook viste met een identieke kotter had altijd het gevoel dat de WR6 zuidwestelijker is gezonken”, zegt Lont.

Toen kwam een gebied ten noorden van Schiermonnikoog in beeld. ,,Daar leken we een kottertje te zien”, vertelt Meeldijk. Afgelopen zomer dook hij opnieuw met het team uit Lauwersoog. ,,We maakten onderwaterbeelden, zochten herkenningspunten op en haalden spullen van de kotter af. Al snel hadden we twijfels en dezelfde dag nog wisten we dat ook dit niet de WR6 was.”

Maar welke kotter was het dan wel? ,,We dachten eerst dat het om een vermiste Urker kotter ging, maar alle kenmerken wezen erop dat het de HD108 moest zijn. Het verhaal met die mijn en het gat aan stuurboordkant, het type motor en de manometer, het kwam allemaal overeen.”

Het visserijarchief van de Katwijker Jan van Welie leverde uiteindelijk het definitieve bewijs. ,,Hij had in zijn archief alles over de HD108 panklaar liggen. Toen we dat zagen, wisten we het honderd procent zeker. Vervolgens gingen we op zoek naar de familie van de omgekomen vissers.”

Stil verdriet

Bij de stichting OMV is ook de gepensioneerde coldcase-agent Gert Overeem betrokken. Jarenlang werkte hij bij het Bureau Vermisten Noordzee van de Maritieme Politie en ook na zijn pensioen blijft hij zich inspannen voor het verbeteren van de informatie-uitwisseling tussen de landen rondom de Noordzee.

,,Omdat de getijdenstroom in de Noordzee tegen de klok in beweegt, is er best kans dat veel vermiste Nederlanders op Duits en Deens gebied gevonden zijn”, vertelt Overeem. ,,Maar om dat te weten, moet je wel contact met die landen hebben.” Zover is het nog niet. Nog niet alle landen werken bijvoorbeeld mee aan de dna-databank van Interpol voor vermiste personen, I-Familia.

Ondertussen kloppen familieleden van verdwenen vissers met hun verzoeken steeds vaker aan bij de stichting. ,,Er is veel stil verdriet”, zegt Gert Lont. ,,We merken dat ons initiatief veel emoties opwekt.” Zijn hoop is om zo veel mogelijk nabestaanden bij te staan en op een dag ook ‘zijn’ WR6 terug te vinden.

Maar om daar echt werk van te kunnen maken, zijn voldoende gegevens nodig om het zoekgebied nauwkeurig te bepalen. ,,In feite is het zoeken naar een speld in een hooiberg, maar je moet die hooiberg eerst klein genoeg maken”, aldus Meeldijk. ,,Daarom kijken we alleen naar zaken vanaf de Tweede Wereldoorlog tot nu.”

Met zijn kameraden gaat hij de komende tijd aan de slag met een dozijn of twee ‘cold cases’ die de meeste kans van slagen hebben. ,,In het nieuwe jaar willen we sowieso twee expedities doen.”

---

Verschenen in het Algemeen Dagblad van 30 december 2023 en Het Parool van 5 januari 2024.

Mogelijk duizenden adoptiedossiers zijn in 1999 vernietigd door de overheidsinstelling die juist de rechten van uit het buitenland geadopteerde kinderen moet beschermen. Dat ontdekte de Nederlands-Koreaanse Stephanie Dong-Hee Kim in een zoektocht naar haar eigen adoptiegeschiedenis. De overheid erkent dat dossiers zijn vernietigd, maar weet nog niet hoeveel.

Algemeen Dagblad (AD.nl) ★ 12 mei 2023

Bij het ministerie van Justitie waakt de Centrale Autoriteit Internationale Kinderaangelegenheden (IKA) over de rechten van uit het buitenland geadopteerde kinderen. Het overheidsbureau ontvangt documenten van alle betrokken instanties bij een adoptie, ook uit het land van herkomst. ,,Zij controleren of een adoptie ordentelijk en rechtmatig is verlopen”, vertelt de 43-jarige Stephanie Dong-Hee Kim uit Arnhem.

Als Koreaanse baby van vier maanden werd zij in 1980 geadopteerd door een Nederlands echtpaar. Twee jaar geleden begon zij te speuren naar alle documenten die rond haar adoptie te vinden zijn. ,,Dat bleek toch iets anders te zijn verlopen dan hoe het op papier stond’’, zegt Kim. Haar zoektocht leidde haar langs twaalf instanties in Nederland en Zuid-Korea, waaronder de Centrale Autoriteit IKA in Den Haag. ,,Zij lieten me uiteindelijk weten dat ze mijn dossier in 1999 hebben vernietigd.’’

Dat riep bij Kim meteen vragen op. ,,Ik hoorde van andere geadopteerden, die in een ander jaar naar Nederland zijn gekomen, dat hun dossier ook in 1999 is vernietigd. Een van hen kreeg van de Centrale Autoriteit te horen dat er geen adoptiedossiers meer zijn uit die tijd en dat deze allemaal in 1999 zijn vernietigd.’’

Dat lijkt – zo meent Kim – te wijzen op een vernietiging van misschien wel duizenden dossiers van geadopteerden uit de hele wereld, met informatie die soms niet meer via andere wegen te achterhalen is. Mogelijk is daartoe ook onrechtmatig besloten, stelt Kim. ,,Wet- en regelgeving bepaalde toen al dat dossiers dertig jaar bewaard moesten worden.’’

Twijfels

Het ministerie van Justitie laat weten dat er in 1999 een onbekend aantal adoptiedossiers is vernietigd uit de periode tussen 1971 en 1979. ,,De bewaartermijn voor afgeronde adopties was toen vijf jaar’’, zegt woordvoerder Marcel van den Eng. Daar heeft Kim zo haar twijfels over. ,,Mijn dossier is wel eerst 19 jaar bewaard.’’ Ze trok daarom aan de bel bij de Tweede Kamer.

Ook de Centrale Autoriteit stelt dat er destijds een bewaartermijn van vijf jaar na adoptie gold. Hoeveel dossiers in acht jaar zijn vernietigd is onduidelijk. Ondertussen is de Inspectie Overheidsinformatie en Erfgoed een onderzoek begonnen naar de kwestie.

Inmiddels heeft SP-Kamerlid Michiel van Nispen aan minister voor rechtsbescherming Franc Weerwind om opheldering gevraagd of het vernietigen van de dossiers in lijn was met de toenmalige wetgeving. ,,We weten door het onderzoek van de commissie-Joustra dat de overheid al in de jaren 90 op de hoogte was van kwetsbaarheden en misstanden in adoptieprocedures’’, zegt Van Nispen. ,,Dat maakt het extra onverteerbaar dat complete dossiers zouden zijn vernietigd.’’

Het onlangs opgerichte expertisecentrum voor interlandelijke adoptie Inea krijgt ook meldingen van geadopteerden dat hun dossier niet meer opvraagbaar of beschikbaar is. ,,Dat is haast niet voor te stellen en erg verdrietig’’, zegt medewerker Karlijn Boddeüs.

Zoeken

Pas de laatste jaren zijn instellingen meer doordrongen geraakt van het belang voor geadopteerden van toegang tot afstammingsgegevens. In het Europees Adoptieverdrag van 2012 is nu een bewaartermijn van minstens vijftig jaar opgenomen. ,,Zoeken naar je afkomst en identiteit is niet voorbehouden aan de jeugd of jongvolwassenen, maar duurt vaak juist een leven lang’’, aldus Boddeüs.

In Zuid-Korea doet een waarheidscommissie momenteel groot onderzoek naar honderden dossiers van geadopteerden die vermoedelijk zonder toestemming van de ouders zijn weggehaald. Zij werden met een vervalste identiteit geadopteerd in Europa en de Verenigde Staten. Daaronder ook 34 gevallen uit Nederland.

,,Ik ben wat dat betreft een geluksvogel. Ik heb mijn familie in Zuid-Korea al lang geleden en relatief eenvoudig teruggevonden’’, zegt Kim. Zij werd door haar familie met open armen ontvangen en is haar Koreaanse familienaam Kim weer gaan dragen. ,,Maar voor veel andere geadopteerden die wanhopig op zoek zijn naar informatie over hun achtergrond, blijkt nu cruciale informatie te zijn gewist.’’

---

Verschenen in het Algemeen Dagblad van 12 mei 2023