Richard de Boer

Dossier Mart Bax ★ Jarenlang gold VU-hoogleraar Mart Bax als dé expert op het gebied van religieuze conflicten op de Balkan — totdat er geruchten opdoken dat hij zijn veldwerk verzon. Voor de Volkskrant reisde ik in maart 2013 naar Bosnië-Herzegovina om Bax’ gangen ter plaatse na te gaan. Met ontluisterend resultaat.

In een grote onderzoeksreportage over de wetenschapsfraude van de oud-hoogleraar politieke antropologie van de Vrije Universiteit, heb ik zijn veldwerk rond het Bosnische pelgrimsoord Medjugorje ter plekke nagetrokken, zoals de weerzinwekkende gruweldaden tijdens een ‘kleine oorlog’ die daar nooit heeft plaatsgevonden. Daarnaast haalde ik meer gevallen van wetenschapsfraude boven water en ontdekte ik grote hoeveelheden verzonnen output in het registratiesysteem van de VU, destijds Metis. Dit naar aanleiding van de onthullingen over het Brabants en Bosnisch veldwerk van Bax in het boek van Frank van Kolfschooten, Ontspoorde wetenschap (2012).

Fragment uit ‘Het kaartenhuis van hoogleraar Bax’ (de Volkskrant van 13 april 2013)

Ondanks zijn buitenissige observaties en rammelende bewijsvoering wist Mart Bax succes te boeken door op het juiste moment antwoorden te bieden die aansloten op een stereotiepe beeldvorming van de Balkan: een ruige uithoek van Europa waar het altijd al bonje is geweest tussen barbaarse volkeren met een olifantengeheugen. Zijn informanten leken rechtstreeks uit een roman van A. den Doolaard weggewandeld, met uitspraken als: ‘Er is hier niets veranderd, alleen de paarden zijn nu tanks geworden’, of: ‘Hier wordt het mes niet bot en het geweer niet roestig’.

De Joegoslavische oorlogen woedden volop toen Bax voor het eerst verhaal deed van de kleine oorlog van Medjugorje in het Amsterdams Sociologisch Tijdschrift van juni 1993. Wetenschappers, journalisten en krantenlezers zochten nog naar een verklaring voor de verbijsterende oorlogswaanzin toen in voorjaar 1995 zijn Engelstalige monografie door de VU werd uitgegeven.

Voor journalisten duidde hij het oorlogsgeweld als een logisch gevolg van eeuwenlang gecultiveerde vijandschappen. Aan antropologen suggereerde hij directe toegang te hebben tot een verborgen schat aan etnografische data. Voor sociologen schilderde hij een landschap waarin de beschavings- en barbariseringsprocessen van Norbert Elias zich in realtime manifesteerden.

Socioloog Bart Tromp prees Bax voor de werkelijkheid die hij toonde van de ‘hobbesiaanse natuurstaat’ in de ‘minder geciviliseerde gebieden van voormalig Joegoslavië’. En de Volkskrant-correspondent die Medjugorje na de burgeroorlog eens bezocht, geloofde zijn eigen ogen niet. ‘Achter de façade gelden andere, oude wetten: die van clan en bloedwraak’, schreef Bart Rijs in 1997.

Een Kroatische vertaling van mijn reportage verscheen in het jaarboek Herzegovina franciscana 9 (2013). Bij de publicaties van Bax werden door verschillende wetenschappers in het vakgebied al jarenlang vraagtekens geplaatst en soms ook hardop aan de geloofwaardigheid getwijfeld. Zoals door Tom Garvin en Rosemary Harris over zijn Ierse proefschrift, Gerard Rooijakkers, Arnoud-Jan Bijsterveld en Peter Jan Margry over zijn Brabantse werk, en Mladen Ančić, Hannes Grandits en Ivo Žanić over de Bosnische publicaties.

Toch kwam dit in Nederland pas door het boek van Van Kolfschooten in de bredere openbaarheid. Over de misstappen van Bax boog zich vervolgens een onafhankelijke onderzoekscommissie onder leiding van historicus Michiel Baud in opdracht van de VU. De commissie-Baud nam ook mijn bevindingen mee in haar onderzoek. Het rapport ‘Draaien om de werkelijkheid’ verscheen in september 2013 en bevestigde dat Bax zich in zijn werk aan diverse vormen van wetenschappelijk wangedrag heeft schuldig gemaakt. In de jaren daarop zijn veel van zijn wetenschappelijke artikelen ingetrokken.

Commissie-Baud: ‘De affaire-Bax waarschuwt ons hoe het systeem kan ontsporen’ ★ Volkskrant, 3 oktober 2013 | url

Bax mocht zijn academische titels evenwel behouden. De VU heeft als vroegere werkgever geen arbeidsrechtelijke of andere juridische stappen tegen Bax ondernomen, omdat hij al sinds 2002 met pensioen is. De UvA besloot geen nader onderzoek te doen naar de vermoedens van fraude en fictie in het proefschrift over Ierland, waarop Bax aan de UvA bij Jeremy Boissevain in 1973 cum laude promoveerde.

Omdat er over dat proefschrift naderhand nog meer substantiële twijfels naar boven kwamen, onder meer van Ton Dijst, André Köbben en Herman Tak, publiceerde ik in 2019 nog een nabrander over het vroege ‘veldwerk’ van Bax in Ierland in de Volkskrant. De Ierse journaliste Justine McCarthey bracht dit nieuws naar de Sunday Times.

Fragment uit: ‘Wetenschappelijk wangedrag beroemd antropoloog Bax begon al tijdens proefschrift’ (de Volkskrant van 16 januari 2019)

‘Het heilig verklaren van zijn eigen theorieën is vanaf het begin al de rode draad geweest in zijn werk’, meent de gepensioneerde antropoloog Ton Dijst, die de zaak afgelopen zomer aankaartte op de website van de antropologische beroepsvereniging ABv. Hij wil het beeld corrigeren dat Bax pas ontspoorde na zijn promotie, op het moment dat hij zelf verantwoordelijk werd voor de kwaliteit van zijn werk. (…)

‘Eigenlijk is Bax’ fraude met wat contextuele kennis vrij gemakkelijk te ontcijferen’, zegt Herman Tak, verbonden aan de Middelburgse University College Roosevelt. Volgens Tak voelde Bax een sterke competitie met zijn promotor Jeremy Boissevain en collega-antropoloog Anton Blok, die een jaar eerder dan Bax promoveerde op een studie naar de Siciliaanse maffia. ‘Zijn werk is daar een slechte imitatie van.’

In 2020 blikte antropoloog Peter Jan Margry, die de zaak in eerste instantie onder de aandacht bracht van Frank van Kolfschooten, nog eens terug op de affaire-Bax in een artikel in Ethnologia Europaea.

---