Richard de Boer

Het begon met een doelloze autorit door Drenthe op een zondagochtend. Inmiddels heeft makelaar Willem Donker uit Heerenveen alle 1314 Duitse hunebedden opgezocht en in kaart gebracht, iets wat nog nooit eerder zo systematisch en volledig is gedaan. ,,In wezen is mijn verhaal een uit de hand gelopen hobby, nooit bedoeld om te publiceren.”

Friesch Dagblad ★ 21 augustus 2021

Ja, natuurlijk kent hij ook de steenkist van Rijs, de enige bekende grafheuvel uit de jonge steentijd op Fries grondgebied. In 1849 werd de steenkist bij toeval ontdekt door bosarbeiders op het landgoed van de familie Van Swinderen. De originele keistenen werden vermalen tot wegverharding en zijn er dus niet meer, maar de plek in het Rijsterbos is gemarkeerd met platte stenen.

,,Ik ben daar meerdere keren geweest”, zegt hunebedjager Willem Donker (59). ,,Kortgeleden nog met mijn vrouw, en daarna hebben we heerlijk gegeten bij restaurant Jans.”

Het is een van de weinige keren dat hij met zijn vrouw een hunebed, of het restant daarvan, heeft bezocht, want Donker gaat er vrijwel altijd alleen op uit. Van de honderden Duitse hunebedden die hij in de afgelopen jaren heeft opgezocht, ligt zo’n 80 procent diep verscholen in de bossen. ,,Ik kan en wil niemand mee hebben. Ik moet soms toeren uithalen die mijn vrouw maar beter niet kan zien.”

Eén keer stond hij oog in oog met een wolf. ,,Ik was niet bang, maar mijn eerste reactie was wegkijken. De wolf droop uiteindelijk af. Maar mijn vrouw zei op een gegeven moment, niet helemaal onterecht: ‘Als je op pad bent, stuur me dan elk uur even een appje waar je bent.’ Tenminste, als ik bereik heb, want dat heb je meestal niet in de bossen. Als je je enkel breekt, of door een wild dier wordt aangevallen, dan vinden ze je nooit. Ik heb 1314 hunebedden in Duitsland gevonden, maar ik ben maar vijf of zes keer iemand anders tegengekomen.”

Een levenslange interesse

Hij is inmiddels 26 jaar makelaar van naam en faam in Heerenveen, maar zijn interesse voor archeologie en prehistorie is heel wat ouder dan die voor onroerend goed. Een gastles van de bekende, maar later omstreden amateur-archeoloog Tjerk Vermaning op de lagere school in Donkerbroek was voor hem in 1970 – toen acht jaar oud – het vonkje. Op zijn zestiende zag hij de prehistorische stenencirkel Stonehenge op een vakantie in Engeland met twee neven.

De belangstelling voor megalieten was gewekt, maar hij heeft nooit het idee gehad om archeologie te studeren. Het werd landmeetkunde. Zijn eerste baan was bij de landmeetkundige dienst van Rijkswaterstaat in Assen. ,,Ik zorgde er altijd voor dat ik met de meetploeg in de buurt van een hunebed ging lunchen.” De voortschrijdende automatisering deed de banen in de landmeetkunde opdrogen, en zo rolde Donker de makelaardij in.

Hunebedden liet hij al die jaren links liggen, tot op een zondagochtend in 2010. ,,Ik ben toen doelloos met de auto naar Drenthe gereden, langs een hunebed, en dacht: ik ga alle hunebedden langs. Als makelaar heb ik altijd een camera in de auto.” In drie dagen had hij alle 54 hunebedden in Nederland op de foto gezet. ,,Maar ik wist helemaal niets over de theorieën rond hunebedden. Dus schafte ik literatuur aan en zocht contact met archeologen. Een van hen zei: weet je dat er over de grens in Duitsland ook een paar hunebedden liggen?”

En dus ging Donker al snel bij Emmen de grens over. ,,Die hunebedden vond ik gemakkelijk, ik moest af en toe vragen waar een Großsteingrab lag.” Bij één hunebed stond op een bordje de afkorting SPR 861, die hem op het spoor bracht van de Duitse archeoloog Ernst Sprockhoff. Die heeft bijna een eeuw geleden alle toenmalig bekende hunebedden in Duitsland beschreven. Deze Sprockhoff werd mijn gids.”

Donker kocht alle drie delen van diens Atlas der Megalithgräber Deutschlands bij antiquariaten. ,,Sprockhoff heeft 985 hunebedden in kaart gebracht, waarvan hij er zelf zo’n 750 heeft bezocht.”

Teen van de reus

Wie in Nederland hunebedden zegt, denkt aan Drenthe. Maar het vijftigtal hunebedden in deze provincie vormt slechts de teen van de reus die het gebied van de Trechterbekercultuur is, de eerste landbouwers in onze regio. Deze prehistorische cultuur heeft in een vrij korte periode, tussen 3400 en 3200 voor Christus, hunebedden gebouwd in een gebied van Noord-Nederland tot diep in Polen dat tijdens de laatste IJstijd met een dikke laag landijs was bedekt.

Levendige handel

Oorspronkelijk moeten er in dit deel van Europa vele duizenden hunebedden hebben gestaan. ,,Veel hunebedden in Duitsland zijn zo rond 1880 gesloopt. Tot dan toe waren er alleen zandpaden, die moesten worden verhard met stenen. En wat was er makkelijker dan grote bij elkaar liggende stenen te verzamelen en te verpulveren? Er was een levendige handel van steenslagers. In Nederland kwam dat bijna niet voor, maar in Duitsland was het verschrikkelijk. Daar zijn bij benadering zo’n 2500 van de 4000 hunebedden verdwenen. En wat ervan over is, dat zijn vaak nog maar restanten van twee of drie stenen.”

Al heeft Nedersaksen met de Straße der Megalithkultur een toeristische fietsroute langs 33 hunebedden aangelegd, het Duitse bewustzijn rond dit culturele erfgoed is verder niet bepaald groot, stelt Donker. ,,In Nederland is er veel aan restauratie en educatie gedaan, maar Duitsers bekommeren zich nauwelijks om de hunebedden. Eentje meer of minder maakt hen niet uit. Een Duitse boer weet wel dat er stenen op zijn land liggen, maar meestal niet dat het een eeuwenoud hunebed is geweest. Ze hebben totaal geen idee wat ze hebben, maar ik heb ze allemaal gevonden.”

Van de 1314 Duitse hunebedden schat Donker dat er zo’n vijftig of zestig herkenbaar zijn als hunebed. Soms netjes gerestaureerd en voorzien van informatiepanelen. ,,Vooral in de deelstaat Sachsen-Anhalt zijn ze daar heel actief mee.” Van honderden andere hunebedden is er geen enkele structuur meer over. ,,Soms kan ik dan nog wel een aanzet van een heuveltje zien waarop die hunebedden altijd gebouwd werden.”

April de beste maand

Donker begon eerst de hunebedden in het gebied tot aan de Elbe, de zogeheten Westgroep, in kaart te brengen. ,,Daar heb ik vijf jaar over gedaan. Dat lijkt wellicht lang, want vanuit Heerenveen ben je in drie uur in Hamburg met de auto. Eerst ging ik in de zomervakantie op pad, met een tentje en een luchtbed. Maar ik merkte toen dat het bosterrein dan al te veel begroeid is met bladeren, struiken en varens om hunebedden te kunnen vinden. En in bouwland groeit er dan maïs van twee meter hoog.”

,,Al doende kwam ik erachter dat april de beste maand is. Dan is er nog geen blad aan de bomen en zijn zandpaden al goed te bereiken. Dan ga ik voor vijf of zes dagen op pad, boek van tevoren hotels in de buurt en stippel een hele route uit. Met een beetje mazzel vind ik er tien of vijftien op een dag. Dan ben ik een weekje thuis en verwerk ik alle vondsten, verkoop ik wat huizen tussendoor en ga ik weer een week op pad.”

De wintermaanden gebruikte hij om de hunebedlocaties op de priegelige oude kaartjes van Sprockhoff terug te vinden in Google Earth. ,,De topografie van bossen is na negentig jaar flink veranderd. Dat was best lastig, maar ik kreeg er met mijn landmeetkundige achtergrond steeds meer handigheid in. De ervaring leerde me dat ik in een straal van 400 meter een hunebed kon terugvinden.”

Zeven hunebedden trof Donker aan op een militair oefenterrein in de buurt van Kiel. Daarvoor moest hij wel eerst toestemming vragen van het Duitse ministerie van Defensie, vertelt hij lachend. ,,Op een maandagochtend kreeg ik precies een uur de tijd om ze op de foto te zetten. Ik werd met de commandant over het terrein rondgereden in een Landrover. Het moest allemaal heel snel, want daarna begonnen de schietoefeningen.”

Tien op een kluitje

In de afgelopen vijf jaar ging hij steeds langer en vaker van huis om de hunebedden aan de overkant van de Elbe te documenteren. ,,Dat ging steeds vlotter. In Sleeswijk-Holstein en Brandenburg liggen soms complexen van tien op een kluitje. In het Emsland heb je dat niet.” Vorig jaar april had Donker zijn speurtochten willen afronden, maar dat werd vanwege de coronatijd een jaar later.

Bij het allerlaatste Duitse hunebed dat hij afgelopen voorjaar bezocht, op een onbewoond eilandje in de buurt van Ellershagen, maakte hij de enige selfie (met rubberbootje, zie foto) van al zijn expedities. En hij stuurde een appje naar Harrie Wolters, de directeur van het Hunebedcentrum in Borger: ‘Ik ben klaar.’

Wolters had de unieke waarde ontdekt van Donkers collectie, die inmiddels een semiwetenschappelijk karakter had gekregen. Die wou hij maar wat graag veiligstellen voor de toekomst. ,,In wezen is mijn verhaal een uit de hand gelopen hobby, nooit bedoeld om te publiceren. Maar het is wel een gigantische hoeveelheid data waar iemand anders iets mee kan.”

Bij het Hunebedcentrum worden Donkers data in een zoekportaal verwerkt. Momenteel zijn bijna 1250 van de 1314 Duitse hunebedden ingevoerd. De website is naar verwachting in november helemaal klaar.

Maar is Donker dat ook? Hij zinspeelt al op een volgende speurtocht in Polen, want het gebied van de Trechterbekercultuur loopt eigenlijk helemaal tot aan Gdansk. ,,Sprockhoff heeft in zijn inventarisatie ook 21 hunebedden meegenomen die tegenwoordig in Polen liggen, maar ik heb daar met Google Earth in totaal zeventig locaties gevonden. Met een stukje historisch besef zou ik die er ook bij moeten doen. Op zo’n trip wil ik dan wel iemand meenemen, al was het voor de veiligheid. En mijn Pools is, zacht gezegd, niet zo best.”

---

Verschenen in het Friesch Dagblad van 21 augustus 2021

Urk stond tijdens de coronacrisis meer dan eens in de landelijke belangstelling. Het vissersdorp heeft door massale corona-infecties een hoge groepsimmuniteit bereikt, maar heeft tegelijkertijd de laagste vaccinatiegraad van Nederland. „Straks moet je elk jaar een vaccin, daar zit je niet op te wachten.”

Friesch Dagblad ★ 23 juli 2021

Twee weken geleden ging er een grote ‘vrijheidsmars’ door de straten van Urk. „Dat was een hele optocht met mensen die overal uit het land vandaan kwamen”, zegt Jelle Bakker, redacteur van het plaatselijke nieuwsblad Het Urkerland. Ineens was het vissersdorp omgedoopt tot epicentrum van het coronaprotest, waar ook de bekende coronacriticus Willem Engel in meeliep. „Er zat hooguit een handjevol Urkers bij.”

Landelijke belangstelling

Urk heeft tijdens de coronacrisis meer dan eens in de landelijke belangstelling gestaan. Een groot deel van de hechte christelijke gemeenschap zou zich weinig van de coronaregels aantrekken. Sommige kerken bleven doorgaan met samenkomsten voor honderden bezoekers. Journalisten die van zo’n samenkomst bij de Sionkerk verslag deden, werden door enkele kerkgangers belaagd.

Geregeld was er ook onrust onder de jongeren. Bij rellen tegen de avondklok werd in januari zelfs een GGD-teststraat op het havenplein in de brand gestoken. De verantwoordelijken zijn inmiddels veroordeeld.

Eensgezind

Van buitenaf gezien leek het dorp eensgezind in het verzet tegen de van bovenaf opgelegde coronamaatregelen. Maar dat is allerminst hoe het er op Urk werkelijk aan toe ging. Het verschilde onderling nogal hoe er met corona werd omgegaan, zoals ook het kerkelijk landschap op Urk sterk divers is.

„Toen corona kwam, zijn alle raderen gaan draaien in onze gemeente”, vertelt Jannie de Boer, die actief is voor jeugdraad van de christelijke gereformeerde Maranathakerk. „We zijn toen al gauw begonnen met online kerkdiensten en hebben er alles aan gedaan om online actief te blijven en ook het contact te houden met jongeren. We hebben bijvoorbeeld een keer in een kerkgebouw een jeugdzondag georganiseerd, maar de gezamenlijke maaltijd kon dan weer niet vanwege de coronaregels. Wat de overheid zegt, hebben wij opgevolgd.”

Dat ging anders in de ‘zwaardere’ kringen van de gereformeerde gemeenten, waar coronaregels werden genegeerd en de kerken vol zaten. „Dáár kwamen de landelijke media op af, en dan wordt alles wat Urk is over één kam geschoren.”

Op de koffie

Het negeren van de regels had ook nog andere gevolgen: het aantal besmettingen op Urk nam zienderogen toe en bereikte een piek in november vorig jaar. Het leidde tot tientallen ziekenhuisopnames en negentien officiële coronadoden, onder wie de breed gerespecteerde huisarts en SGP-voorman Peter Hildering.

Hoe groot die corona-uitbraak is geweest, blijkt achteraf uit een onderzoek dat bloedbank Sanquin in april op Urk deed. Toen werden bij zo’n 38 procent van de Urkers afweerstoffen tegen corona gevonden. Het percentage door natuurlijke infectie verkregen immuniteit was op dat moment bijna twee keer zo hoog als landelijk gemiddelde.

„Wij hebben in onze familie ook veel corona gehad”, zegt De Boer. „In de beginperiode gingen wij niet op de koffie en hielden we ons aan de coronaregels. Maar in een hechte gemeenschap als Urk is dat gewoon heel lastig, omdat je allemaal bij elkaar woont. Mijn moeder woont een paar straten verder, daar ga ik bijna elke dag op de koffie. Mijn schoonfamilie zijn allemaal vissers. De mannen zijn doordeweeks weg, dus wij kwamen in het weekend evengoed nog bij elkaar. Ik denk dat daardoor die groepsimmuniteit is gekomen.”

Deltavariant is een ‘derde prik’ voor gevaccineerden

Dat de deltavariant van het coronavirus nu rondgaat, is eigenlijk een groot voordeel voor gevaccineerden. Dat stelt infectioloog en hoogleraar immuunpathologie Jeroen van der Hilst van de Universiteit van Hasselt in België.

„Mensen die gevaccineerd zijn en in contact komen met de deltavariant worden meestal niet ziek, of hebben alleen milde klachten. Maar ze krijgen daarmee wel een geweldige versterking van hun immuniteit.”

Volgens Van der Hilst werkt de deltavariant als een ‘boostershot’, oftewel een derde prik. Dat merkt hij onder meer bij het personeel van de twee Belgische ziekenhuizen waar hij als infectioloog werkt. „Bij personeel dat in contact is geweest met besmette patiënten geven PCR-tests meestal een negatief resultaat, maar hun afweerstoffen blijken wel enorm omhoog te gaan.”

Veel coronamaatregelen, zoals die bijvoorbeeld op basisscholen gelden, hebben als doel te voorkomen dat besmettingen overslaan van jongeren op ouderen. Maar dat beleid is nog gebaseerd op een vorige fase van de pandemie, stelt Van der Hilst. „We hebben de afgelopen weken met de versoepelingen in Nederland een soort experiment gezien waarin jongeren massaal zijn besmet in het uitgaansleven, en je ziet dat daar heel weinig van doorgegeven wordt aan oudere leeftijdsgroepen.”

Terwijl overal in Nederland de deltavariant de kop opsteekt, zijn er op Urk amper positieve gevallen getest. Dat komt volgens Van der Hilst omdat een groot deel van de Urker jongeren al eerder met corona geïnfecteerd is geweest en natuurlijke immuniteit heeft opgebouwd.

Onderzoek van bloedbank Sanquin op Urk wees in april uit dat 38 procent van de donors groepsimmuniteit had opgebouwd na een corona-infectie. Dat percentage was destijds bijna twee keer zo hoog als het landelijke gemiddelde.

Van der Hilst ziet de nagenoeg platte besmettingscurve die Urk momenteel heeft als voorbode voor de rest van Nederland. „Als het virus nu rondgaat bij jongeren hebben we waarschijnlijk een rustig najaar. Uiteindelijk zal de groepsimmuniteit naar de 100 procent gaan. Wie zich niet laat vaccineren, zal vroeger of later een keer een natuurlijke infectie krijgen.”

Het RIVM adviseert aan mensen die corona hebben doorgemaakt om voor een betere bescherming tenminste nog één Pfizer-prik te halen. Maar natuurlijke infectie beschermt op zichzelf al minstens zo goed tegen ernstige ziekte en ziekenhuisopname als twee Pfizer-prikken, stelt Van der Hilst.

„Met een vaccin maak je afweerstoffen en afweercellen tegen één specifiek stukje van het virus, het spike-eiwit. Als je een natuurlijke infectie doormaakt, maak je een afweerreactie tegen een heleboel stukken van dat virus. Allicht dat zo’n natuurlijke infectie beter beschermt. Dat is eigenlijk iets wat we allang weten van andere virale infectieziekten, en we zien het nu ook bevestigd worden in onderzoeken.”

Bereidwilligheid

Die groepsimmuniteit zou ook de verklaring kunnen zijn waarom de deltavariant Urk lijkt over te slaan, terwijl de rest van Nederland sinds enkele weken met torenhoge besmettingscijfers onder jongeren zit. Maar dat betwijfelt Madjid Hosseinia, arts infectieziektenbestrijding van GGD Flevoland. „De bereidwilligheid voor testen op Urk is heel laag, en daarom hebben wij geen compleet beeld van de daadwerkelijke circulatie van corona.”

Hier wordt naar rato van de bevolking veel minder getest dan elders in Nederland, maar ook het aandeel positief getesten is hier veel lager dan gemiddeld. Tegelijkertijd is de vaccinatiegraad van Urk het laagst van Nederland, in alle leeftijdscategorieën. Sinds begin juni is er een ggd-priklocatie ingericht in sporthal De Vlechttuinen, waar tot nu toe zo’n 3500 Urkers een prik hebben gehaald. Omgerekend amper 20 procent van de bevolking.

Huisarts op tweede plaats

,,Typerend voor Urk is dat in de eerste plaats de familie en de sociale omgeving bepalend zijn voor de keuze om te vaccineren of niet, en op de tweede plaats pas de huisarts of ggd”, zegt Hosseinia. „Het is niet voor niets dat we hier proberen de drempel laag te houden en zo dicht mogelijk bij de bevolking vaccinatie aan te bieden.”

Begin deze maand konden Urker vissers zich zonder afspraak laten vaccineren en vanaf volgende week kunnen alle bewoners dat doen in De Vlechttuinen. De huisartsen laten binnenkort huis-aan-huis informatiebrieven verspreiden over vaccineren, om feiten van fabels te scheiden.

Geen ruzie

Maar of dat zal aanslaan is maar de vraag. „In mijn gezin is bijna iedereen gevaccineerd, maar mijn schoonfamilie niet”, zegt De Boer. „Maar het is niet zo dat er ruzies van zijn gekomen. Als je samenkomt, dan heb je het er natuurlijk over, maar we laten iedereen in zijn waarde.”

Een vaak gehoord argument is dat het vaccin er zo snel doorheen is geduwd, dat het waarschijnlijk niet zal helpen tegen nieuwe varianten. „Straks moet je elk jaar een vaccin, daar zit je niet op te wachten.”

Apocalyptische tijd

Sommige Urkers zien corona als deel van een apocalyptische eindtijd, waarin de elite een groot complot beraamt tegen de christenen. Die elite wil de winkels open op zondag, beperkt de visrechten van de Urkers, en wil nu ook dat iedereen gevaccineerd wordt.

Bakker zit hier als redacteur bij Het Urkerland tussen twee vuren in. „We proberen ons aan de feiten te houden, en dan wordt het ons bijvoorbeeld kwalijk genomen dat we de officiële besmettingscijfers vermelden. Maar er zijn ook mensen die heel boos worden als we ook maar één millimeter ruimte geven aan coronaontkenners. Soms krijgen we heftige brieven van complotdenkers, of opzeggingen van lezers. We proberen als krant objectief te blijven, en dat is al moeilijk genoeg.”

---

Verschenen in het Friesch Dagblad van 23 juli 2021, als nieuwsverhaal over de deltavariant (pdf) en achtergrondreportage (pdf).