Richard de Boer

De Volkskrant, 4 juli 2015 ★ Wetenschappers moeten zich profileren, en daar spelen oplichters handig op in. Welkom in de wonderlijke wereld van de academische nepconferenties en dubieuze publicatieplatforms.

In een koffiecorner van het NH Hotel in Naarden staan twee promovendi van de Universiteit van Manitoba met bedremmelde gezichten aan een tafeltje. Ze hebben elk zojuist hun onderzoek gepresenteerd op de tweedaagse conferentie van de World Academy of Science, Engineering and Technology (WASET). Maar dit was niet de bijeenkomst waarvoor ze uit Canada waren overgevlogen, bekennen ze enigszins beschaamd. Zij kwam voor een internationale conferentie over werktuigbouwkunde, hij voor een conferentie over numerieke stromingsmechanica. In een sober congreszaaltje blijken ze samen met chemisch technologen uit Maleisië, biologen uit Kazachstan en muziekpedagogen uit Servië in één en dezelfde hutspotconferentie te zijn beland.

In de pauze tussen twee sessies maakt een Chinese ruimtevaarttechnoloog in z’n beste Engels duidelijk dat hij geen enkele vakgenoot heeft getroffen. De sfeer blijft niettemin rustig en beleefd op de conferentie, waar zich een babylonische spraakverwarring voltrekt tussen onderzoekers uit totaal verschillende disciplines en werelddelen. Een enkeling uit zijn grieven in lichte ironie. ‘Goed’, verzucht een Bengaalse hoogleraar chemie wanneer er geen reacties uit de zaal komen op zijn presentatie, ‘ik snap dat het moeilijk is om een vraag te stellen als je een kunsthistoricus bent.’

De twee aanwezige organisatoren, een dertiger met een paardenstaart en een oudere man in spijkerbroek, bemoeien zich niet met het rommelig verlopende programma. In de ruimte naast het congreszaaltje zitten ze continu aan een registratietafeltje. De oudere man stelt zich voor als James Nelson, een Amerikaanse professor van de New Mexico State University. Nelson zegt al vijf, zes jaar actief te zijn bij WASET omdat het ‘zo’n leuke club’ is. ‘Het is vooral bedoeld als podium voor wetenschappers uit ontwikkelingslanden’, legt hij uit. ‘Zij zijn namelijk niet zo gewend aan de westerse stijl van conferenties.’

Aanzien

In de regel zijn internationale conferenties voor wetenschappers het uitgelezen moment om hun aanzien en netwerk in het eigen vakgebied te kunnen vergroten. Een optreden op een toonaangevende conferentie is als een rite de passage voor wie een wetenschappelijke carrière ambieert, maar de selectiecriteria zijn vaak streng en competitief.

Hoe anders is dat bij WASET, die in elk denkbaar vakgebied wereldwijd duizenden wetenschappelijke conferenties verkoopt. De website van WASET, die oogt als een vakantiewinkel voor stedentrips, scoort hoog in de Google-zoekresultaten door de ontelbare conferentietitels. Die staan tot maar liefst eind 2027 vooruit gepland en blijken vaak gekaapt van bestaande conferenties. Zo heeft WASET sinds vorig jaar een conferentie over weblogs en social media op zijn website prijken met de naam ICWSM, die is gekopieerd van een toonaangevende jaarlijkse wereldconferentie voor onderzoekers van sociale media.

Het voornaamste criterium voor deelname lijkt niet de kwaliteit te zijn van het wetenschappelijk artikel dat deelnemers insturen, maar het conferentiebedrag van 350 à 500 dollar dat naar een bankrekening in Dubai verdwijnt. Van iedere auteur wordt gevraagd om de auteursrechten geheel over te dragen, waarna het artikel verschijnt in WASET’s eigen openaccessdatabase, de International Science Index.

De duizenden conferenties blijken telkens uit te monden in een allegaartje van presentaties, steevast in kale congreszaaltjes van hotels. De bijeenkomst in het zaaltje in het Naardense NH Hotel bestaat uit 111 conferenties, die elk apart worden aangeprezen op de website van WASET.

Woede

Een jonge promovendus van het Franse onderzoeksinstituut INRA, die zich voor de International Conference on Artificial Neural Networks (ICANN) had ingeschreven, kan zijn woede niet inhouden aan het registratietafeltje. Hij heeft pas net de dringende waarschuwing voor WASET-conferenties gevonden op de website van de organisator van de echte ICANN-conferentie. De promovendus eist dat zijn wetenschappelijk artikel ter plekke wordt ingetrokken, maar pas na lang en hard aandringen verwijdert de dertiger met de paardenstaart op zijn laptop de paper van de website van WASET.

Maar niet iedereen voelt zich bedrogen. ‘Ik vind dat WASET echt voordelen heeft’, zegt een Letse technisch onderzoeker die een bliksempresentatie gaf en nog even een sigaretje rookt op het buitenterras van het hotel. ‘Je studies worden vrijwel meteen gepubliceerd en de conferenties zijn altijd op mooie plekken’, zegt hij wijzend naar de paardenweide waar het terras uitzicht op heeft. ‘Laat ik eerlijk zijn, ik kom hier ook om iets van Nederland te zien. Ik ben gisteren in de Keukenhof geweest en ga straks naar Amsterdam.’

Nergens op de website geeft WASET iets prijs over de organisatiestructuur. Wie deelneemt aan een conferentie, heeft altijd mailcontact met een anoniem ‘WASET Team’. Op herhaaldelijke vragen van deze krant wordt niet gereageerd. Ook de twee organisatoren van de conferentie in het NH Hotel zeggen niet te weten wie hun leidinggevenden zijn.

‘WASET is een heel grote organisatie’, zegt de dertiger met de paardenstaart. ‘Het is een complex systeem met allemaal professoren over de hele wereld.’ WASET zou haar hoofdkantoor in Dubai hebben, maar hij weet geen namen van de staf te noemen. Hij kan al evenmin zijn eigen contactgegevens vinden en zegt dat zijn laptop vastloopt.

Ervaren oplichters

Voor Tansu Küçüköncü lijdt het geen twijfel dat WASET wordt gerund door ervaren oplichters. Küçüköncü, een voormalige universiteitsdocent die als klokkenluider misstanden in de Turkse wetenschap aan het licht bracht, kent de organisatoren persoonlijk. Op de universiteit Onsekiz Mart in het Turkse Çanakkale was hij een collega van het grote brein achter WASET, Cemal Ardil, een voormalige natuurkundeleraar die jarenlang een valse doctorstitel opvoerde. De dertiger met de paardenstaart die in Naarden en op talloze andere WASET-bijeenkomsten wordt gesignaleerd, is onmiskenbaar diens zoon Bora Ardil. ‘Het is een familiebedrijf’, stelt Küçüköncü. ‘Ze hebben een paar handlangers, maar houden de zaak verder in eigen hand.’

Cemal Ardil begon aan zijn universiteit Onsekiz Mart in 2003 zijn eerste nepconferenties te organiseren met zijn afdelingshoofd Servet Senyücel. De kunst had hij afgekeken van Grieken die al langer internationale conferenties van bedenkelijke kwaliteit organiseren. Maar na ingrijpen van de Turkse wetenschapsraad TÜBITAK, werd Ardil in februari 2004 wegens fraude ontslagen. Niettemin zette hij zijn activiteiten voort onder de naam World Enformatika Society, en toen rond 2006 ook deze bijeenkomsten in kwade reuk kwamen te staan werd de naam veranderd in WASET.

Sinds zoon Bora en dochter Ebru Ardil het werk van hun vader geleidelijk hebben overgenomen, heeft het familiebedrijf een enorme vaart gekregen. Werden er in 2007 twaalf conferenties georganiseerd, inmiddels vinden er jaarlijks ruim honderd WASET-bijeenkomsten plaats, steevast in hotels, van Oslo tot Bali en van San Francisco tot Tokio. Met een deelnemeraantal dat per keer schommelt tussen de 50 en 150, moet de familie Ardil volgens een ruwe schatting jaarlijks tenminste 2,5 miljoen euro aan inkomsten kunnen opstrijken.

WASET is slechts een van de vele spelers in de wonderlijke wereld van nepconferenties en bedenkelijke publicatiepodia. De mogelijkheden van internet en open access, de publicatiedruk en de opkomst van ontwikkelingslanden als China, India, Brazilië en Iran in de wetenschap vormen de ideale voedingsbodem voor malafide exploitanten.

Hoge druk

Zij spelen handig in op zowel de hoge publicatiedruk bij academische instellingen als het probleem van onderzoekers uit ontwikkelingslanden om voet aan grond te krijgen bij gevestigde vaktijdschriften. Bij conferenties wordt verdiend aan de deelnamekosten, bij tijdschriften aan het open access-model waarbij de auteur een bedrag betaalt voor publicatie van zijn artikel.

Jeffrey Beall, bibliothecaris van de University of Colorado Denver, houdt een zwarte lijst bij van malafide uitgevers. Hij schat dat een op de vijf openaccessartikelen verschijnt bij dit type uitbaters, die volgens hem zeker een kwart van alle openaccesstitels in handen hebben. Het werkelijke cijfer ligt waarschijnlijk hoger, denkt Beall. ‘Nieuwe gevallen worden mij bijna dagelijks gemeld.’

Hoe zwart is de zwarte lijst?

Bibliothecaris Jeffrey Beall van de University of Colorado Denver houdt sinds 2010 een zwarte lijst bij van ‘potentiële, mogelijke of waarschijnlijke openaccess-roofuitgevers’. De teller van Beall’s List staat op 819 uitgevers en daarnaast 690 zelfstandige tijdschrifttitels.

Critici wijzen erop dat Beall’s lijst te breed en ongedifferentieerd is en niet gebaseerd op rechtstreekse contacten met de uitgevers. Zo prijkte Hindawi Publishing enige tijd op de lijst, maar Beall beoordeelde deze grote uitgever naderhand als grensgeval.

Critici maken er ook bezwaar tegen dat Beall zijn pijlen uitsluitend richt op openaccesstijdschriften, die vrije toegang bieden tot wetenschappelijke artikelen, terwijl ook klassieke dure vaktijdschriften niet immuun zijn voor frauduleuze artikelen. Zo moesten de grote uitgevers Springer en IEEE in februari 2014 meer dan 120 onzinartikelen verwijderen die eerder in hun conferentiebundels waren verschenen. Die artikelen bleken lukraak te zijn gegenereerd met SCIgen, software die studenten van het Amerikaanse MIT ontwikkelden om de kwaliteitstoetsing van tijdschriften te testen.

Lars Bjørnshauge, directeur van Directory of Open Access Journals (DOAJ), een database die als kwaliteitskeurmerk voor openaccesstijdschriften fungeert, betwijfelt of het probleem echt groeit zoals Beall beweert. ‘Ik schat dat 3 tot 5 procent van alle openaccessartikelen bij twijfelachtige uitgevers verschijnt. Maar die zullen niet veel gelezen worden, omdat die uitgevers doorgaans niet zijn opgenomen in wetenschappelijke zoekindexen als Web of Science of Scopus’, zegt Bjørnshauge.

Toch valt op dat onderzoekers van vrijwel alle Nederlandse universiteiten een podium vinden bij partijen met een dubieuze trackrecord. Zo vindt aardig wat medisch-wetenschappelijk onderzoek zijn weg naar OMICS Group, een Indiase conferentieorganisator en openaccessuitgever die er bekend om staat wetenschappers te lokken met hardnekkige spammailingen en misleidende voorstellingen. Namen van wetenschappers prijken zonder dat ze het weten op de website van OMICS als medewerker van een van de 356 tijdschrifttitels. OMICS pretendeert ook samen te werken met prestigieuze instellingen die niets met het Indiase bedrijf hebben uit te staan.

Geld

De Utrechtse hoogleraar Gert Storm sprak vorig jaar op een OMICS-conferentie in een hotel in Las Vegas, die groots werd aangekondigd maar uit slechts een handjevol deelnemers bleek te bestaan. ‘Dit congres zou ik niet nog eens uitkiezen’, oordeelt Storm, die op de koop toe door OMICS ten onrechte als mede-organisator wordt vermeld. ‘Het is duidelijk een commerciële partij waar wetenschap niet op de eerste plaats staat. Het draait gewoon om geld verdienen.’

Srinubabu Gedela, de 33-jarige eigenaar van OMICS die zichzelf op zijn website afschildert als topwetenschapper en filantroop, bestrijdt dat namen van wetenschappers zonder hun toestemming publicitair worden ingezet. Over de aanhoudende klachten van gedupeerde wetenschappers zegt hij dat OMICS ‘zijn uiterste best’ doet om fouten terug te brengen.

Scientific Research Publishing (SCIRP) is een andere dubieuze uitgever waar Nederlandse onderzoeksinstellingen publiceren. Opgericht in 2008 door Huaibei Zhou, een universiteitsdecaan uit de Chinese miljoenenstad Wuhan, heeft SCIRP zich inmiddels uitgebreid van vier tot 318 tijdschrifttitels. Vorig jaar verschenen er ruim elfduizend artikelen volgens de uitgever, die verder weigert inzicht te verschaffen in zijn financiële cijfers.

SCIRP staat geregistreerd in Delaware, een Amerikaanse staat die brievenbusadressen biedt aan bedrijven die het niet zo nauw nemen met transparant ondernemen. SCIRP neemt het daarnaast ook niet zo nauw met publicatie-ethiek en wetenschappelijke integriteit, zo blijkt uit een aantal voorvallen.

Hoe wit is de witte lijst?

De Directory of Open Access Journals (DOAJ) geldt als de witte lijst van openaccesstijdschriften, die gratis te lezen zijn door iedereen. Als reactie op het onderzoek van Science-journalist John Bohannon in oktober 2013, die met het aanbieden van neponderzoeken bij een aantal openaccesstijdschriften de haperende kwaliteitstoetsing van artikelen blootlegde, verwijderde DOAJ 114 tijdschriften uit zijn lijst en scherpte de criteria aan voor toelating.

Maar op de witte lijst van DOAJ staan nog titels waarover misstanden worden gemeld. In mei werden van de medische vakbladen Frontiers in Médicine en Frontiers in Cardiovascular Médicine tientallen redactieleden op straat gezet, nadat zij zich hadden beklaagd over redactionele inmengingen door de Zwitserse uitgever.

DOAJ-directeur Lars Bjørnshauge laat weten dat DOAJ uitgevers in de gaten houdt die herhaaldelijk in de fout gaan. ‘Sommige uitgevers zijn zeer moeilijk te motiveren om echte verbeteringen door te voeren. We verwijderen vrijwel dagelijks tijdschriften uit onze index wanneer we problemen aantreffen.’

Beerput

Zo stapte bij Advances in Anthropology in mei 2013 de redactie op, omdat zij werd gepasseerd door de uitgever. ‘Het waren de assistenten in China die de belangrijke beslissingen namen en artikelen doordrukten, niet wij’, stelt de Amerikaanse antropoloog Fatimah Jackson, de voormalige hoofdredacteur van Advances in Anthropology. ‘Onze reputatie en expertise werden gebruikt om legitimiteit te geven aan een tijdschrift waar we weinig inbreng in hadden en zeker geen controle over.’ Het openaccessmodel fungeert hier volgens Jackson als ‘een gemakkelijke dumpplek voor ongefundeerde en zeer twijfelachtige bijdragen’.

Dieter Scholz, een Hamburgse docent vliegtuigbouwkunde die optreedt als adviseur en woordvoerder van SCIRP, zegt dat de uitgever grotere transparantie nastreeft, omdat zij gebrand is op het halen van het DOAJ-keurmerk voor openaccesstijdschriften. ‘Wij evalueren elke externe beschuldiging die waar dan ook op internet wordt gemaakt en publiceren daar openlijk over’, aldus Scholz.

Maar nog niet ingetrokken is een opmerkelijk artikel in het tijdschrift American Journal of Industrial and Business Management, waarin twee Indiase auteurs de managementprincipes van een prehistorische beschaving op planeet Mars beschrijven. Een Nederlandse econoom die als redacteur zijdelings betrokken was bij het tijdschrift, reageert onthutst wanneer hij wordt geconfronteerd met het artikel. ‘Zo’n artikel is natuurlijk onaanvaardbaar’, zegt de econoom, die anoniem wenst te blijven. In 2011 ging hij in op een uitnodiging om toe te treden tot de redactie, maar dit vormt voor hem aanleiding om op te stappen.

Wetenschappers die bedrogen uitkomen bij een dubieus tijdschrift of op een nepconferentie, hangen dat niet aan de grote klok, uit schaamte en angst voor reputatieschade. ‘Ik wil geen beerput opentrekken’, bekent een communicatiedocent uit een Golfstaat, die een WASET-conferentie op het Maleisische eiland Penang bezocht. Ze weet van collega’s die ook aan een WASET-conferentie hebben deelgenomen, maar heeft het er nooit met ze over gehad. ‘Geen enkele ijdele academicus wil te horen krijgen dat-ie aan een waardeloos forum heeft deelgenomen. Dan kun je je kansen op een carrière verspelen.’

‘Ik heb vooral medelijden met de jonge promovendi’, zegt de Zweedse energie-econoom Mats Nilsson, die zich door WASET naar Berlijn liet lokken. ‘Een oude academicus als ik die wordt gefopt, daar lach je over met een biertje erbij. Maar de helft van het publiek bestaat uit jonge onervaren promovendi, vaak uit ontwikkelingslanden, en ik gok dat ze niet over al te veel geld beschikken.’

De eerstvolgende WASET-conferentie in Nederland vindt in augustus plaats. Het Naardense NH Hotel bevestigt dat Ebru Ardil dan wederom een congreszaaltje heeft gereserveerd.

---

 

Deze onderzoeksreportage verscheen in de Volkskrant van 4 juli 2015, in de papieren bijlage Sir Edmund onder de kop ‘Topcongres! (Fopcongres)’. In de jaren daarna kreeg het fenomeen langzaamaan meer aandacht. In 2018 deed een internationaal collectief van journalisten (ICIJ) onderzoek naar academische neptijdschriften en nepconferenties en werd het verhaal nog eens overgedaan door de Volkskrant.

Dossier Mart Bax ★ Jarenlang gold VU-hoogleraar Mart Bax als dé expert op het gebied van religieuze conflicten op de Balkan — totdat er geruchten opdoken dat hij zijn veldwerk verzon. Voor de Volkskrant reisde ik in maart 2013 naar Bosnië-Herzegovina om Bax’ gangen ter plaatse na te gaan. Met ontluisterend resultaat.

In een grote onderzoeksreportage over de wetenschapsfraude van de oud-hoogleraar politieke antropologie van de Vrije Universiteit, heb ik zijn veldwerk rond het Bosnische pelgrimsoord Medjugorje ter plekke nagetrokken, zoals de weerzinwekkende gruweldaden tijdens een ‘kleine oorlog’ die daar nooit heeft plaatsgevonden. Daarnaast haalde ik meer gevallen van wetenschapsfraude boven water en ontdekte ik grote hoeveelheden verzonnen output in het registratiesysteem van de VU, destijds Metis. Dit naar aanleiding van de onthullingen over het Brabants en Bosnisch veldwerk van Bax in het boek van Frank van Kolfschooten, Ontspoorde wetenschap (2012).

Fragment uit ‘Het kaartenhuis van hoogleraar Bax’ (de Volkskrant van 13 april 2013)

Ondanks zijn buitenissige observaties en rammelende bewijsvoering wist Mart Bax succes te boeken door op het juiste moment antwoorden te bieden die aansloten op een stereotiepe beeldvorming van de Balkan: een ruige uithoek van Europa waar het altijd al bonje is geweest tussen barbaarse volkeren met een olifantengeheugen. Zijn informanten leken rechtstreeks uit een roman van A. den Doolaard weggewandeld, met uitspraken als: ‘Er is hier niets veranderd, alleen de paarden zijn nu tanks geworden’, of: ‘Hier wordt het mes niet bot en het geweer niet roestig’.

De Joegoslavische oorlogen woedden volop toen Bax voor het eerst verhaal deed van de kleine oorlog van Medjugorje in het Amsterdams Sociologisch Tijdschrift van juni 1993. Wetenschappers, journalisten en krantenlezers zochten nog naar een verklaring voor de verbijsterende oorlogswaanzin toen in voorjaar 1995 zijn Engelstalige monografie door de VU werd uitgegeven.

Voor journalisten duidde hij het oorlogsgeweld als een logisch gevolg van eeuwenlang gecultiveerde vijandschappen. Aan antropologen suggereerde hij directe toegang te hebben tot een verborgen schat aan etnografische data. Voor sociologen schilderde hij een landschap waarin de beschavings- en barbariseringsprocessen van Norbert Elias zich in realtime manifesteerden.

Socioloog Bart Tromp prees Bax voor de werkelijkheid die hij toonde van de ‘hobbesiaanse natuurstaat’ in de ‘minder geciviliseerde gebieden van voormalig Joegoslavië’. En de Volkskrant-correspondent die Medjugorje na de burgeroorlog eens bezocht, geloofde zijn eigen ogen niet. ‘Achter de façade gelden andere, oude wetten: die van clan en bloedwraak’, schreef Bart Rijs in 1997.

Een Kroatische vertaling van mijn reportage verscheen in het jaarboek Herzegovina franciscana 9 (2013). Bij de publicaties van Bax werden door verschillende wetenschappers in het vakgebied al jarenlang vraagtekens geplaatst en soms ook hardop aan de geloofwaardigheid getwijfeld. Zoals door Tom Garvin en Rosemary Harris over zijn Ierse proefschrift, Gerard Rooijakkers, Arnoud-Jan Bijsterveld en Peter Jan Margry over zijn Brabantse werk, en Mladen Ančić, Hannes Grandits en Ivo Žanić over de Bosnische publicaties.

Toch kwam dit in Nederland pas door het boek van Van Kolfschooten in de bredere openbaarheid. Over de misstappen van Bax boog zich vervolgens een onafhankelijke onderzoekscommissie onder leiding van historicus Michiel Baud in opdracht van de VU. De commissie-Baud nam ook mijn bevindingen mee in haar onderzoek. Het rapport ‘Draaien om de werkelijkheid’ verscheen in september 2013 en bevestigde dat Bax zich in zijn werk aan diverse vormen van wetenschappelijk wangedrag heeft schuldig gemaakt. In de jaren daarop zijn veel van zijn wetenschappelijke artikelen ingetrokken.

Commissie-Baud: ‘De affaire-Bax waarschuwt ons hoe het systeem kan ontsporen’ ★ Volkskrant, 3 oktober 2013 | url

Bax mocht zijn academische titels evenwel behouden. De VU heeft als vroegere werkgever geen arbeidsrechtelijke of andere juridische stappen tegen Bax ondernomen, omdat hij al sinds 2002 met pensioen is. De UvA besloot geen nader onderzoek te doen naar de vermoedens van fraude en fictie in het proefschrift over Ierland, waarop Bax aan de UvA bij Jeremy Boissevain in 1973 cum laude promoveerde.

Omdat er over dat proefschrift naderhand nog meer substantiële twijfels naar boven kwamen, onder meer van Ton Dijst, André Köbben en Herman Tak, publiceerde ik in 2019 nog een nabrander over het vroege ‘veldwerk’ van Bax in Ierland in de Volkskrant. De Ierse journaliste Justine McCarthey bracht dit nieuws naar de Sunday Times.

Fragment uit: ‘Wetenschappelijk wangedrag beroemd antropoloog Bax begon al tijdens proefschrift’ (de Volkskrant van 16 januari 2019)

‘Het heilig verklaren van zijn eigen theorieën is vanaf het begin al de rode draad geweest in zijn werk’, meent de gepensioneerde antropoloog Ton Dijst, die de zaak afgelopen zomer aankaartte op de website van de antropologische beroepsvereniging ABv. Hij wil het beeld corrigeren dat Bax pas ontspoorde na zijn promotie, op het moment dat hij zelf verantwoordelijk werd voor de kwaliteit van zijn werk. (…)

‘Eigenlijk is Bax’ fraude met wat contextuele kennis vrij gemakkelijk te ontcijferen’, zegt Herman Tak, verbonden aan de Middelburgse University College Roosevelt. Volgens Tak voelde Bax een sterke competitie met zijn promotor Jeremy Boissevain en collega-antropoloog Anton Blok, die een jaar eerder dan Bax promoveerde op een studie naar de Siciliaanse maffia. ‘Zijn werk is daar een slechte imitatie van.’

In 2020 blikte antropoloog Peter Jan Margry, die de zaak in eerste instantie onder de aandacht bracht van Frank van Kolfschooten, nog eens terug op de affaire-Bax in een artikel in Ethnologia Europaea.

---

 

De Groene Amsterdammer, 25 november 2005 ★ Vorige week kwamen de lidstaten van de VN in Tunis bijeen voor een conferentie over internet. De plaats van handeling, een stevige dictatuur, illustreerde al hoezeer autoriteiten bang zijn voor het medium. In China is het niet anders. Maar de staatscontrole stuit op grenzen.

Omdat er zo veel «onfris» en «misleidend» nieuws rondslingert in cyberspace heeft China eind september een nieuwe lijst internetdecreten opgesteld. Strafbaar is onder meer het verspreiden van geruchten, het in gevaar brengen van de nationale veiligheid en het beschadigen van de reputatie van het land.

De lijst is een herhaling van bestaande decreten die, zoals zo vaak in China, op lokaal niveau niet worden nageleefd en door het buitenland serieuzer worden genomen dan door Chinezen. Evengoed bevat de nieuwe lijst twee opvallende aanvullingen: een verbod op informatie die oproept tot ordeverstorende bijeenkomsten, demonstraties of stakingen en een verbod op informatie uit naam van een illegale burgergroepering. Dat wijst volgens waar nemers op de vrees van het Chinese leiderschap voor het groeiend aantal smart mobs, ad-hoc-protestbijeenkomsten die via internet en mobiele telefoons worden georganiseerd.

Officiële cijfers geven aan dat het aantal «massa-incidenten» in China in tien jaar tijd verachtvoudigd is. De meeste protesten zijn kleinschalig en betreffen lokale kwesties, maar in april van dit jaar verspreidde zich een golf van straatprotesten over Peking, Shanghai, Guangzhou en andere grote steden. De volkswoede, gericht tegen Japanse bedrijfsvestigingen en consulaten, was uitgelokt door een Japans geschiedenisboek dat de Japanse wreedheden in China tussen 1931 en 1945 verdoezelt. Xiao Qiang, directeur van het Berkeley China Internet Project aan de Universiteit van Californië, noemt de protesten een «wake-up call» voor de Chinese overheid. Xiao Qiang: «De demonstratie werd vooral bevolkt door jonge mannen, intensieve gebruikers van moderne communicatiemiddelen. Het was duidelijk dat internet en mobiele telefonie de voornaamste organisatieplatforms waren. Al ondersteunden deze spontane protesten het Chinese regeringsstandpunt, ze werden door de regering als zeer bedreigend ervaren.»

Ook de impact van een onverdacht amusementsprogramma baart de overheid volgens Qiang grote zorgen. Super Girls, het Chinese equivalent van Idols, introduceerde het naar democratie riekende fenomeen van de publieksdeelname per sms. Dit leidde tot spontane, soms agressieve campagnes voor verschillende deelnemers. Tweehonderd miljoen Chinezen keken op 26 augustus naar de finale die met 3,52 miljoen sms’jes gewonnen werd door de 21-jarige Li Yuchun. Nog weken werd op Chinese weblogs en forums gediscussieerd over de vraag of de androgyne Li Yuchun nu wel of niet lesbisch is, maar ook over de ervaring van het meedoen aan directe verkiezingen.

Peking beschouwt het internet als katalysator voor economische groei en bestuurlijke centralisatie. Het medium mag echter op geen enkele manier de machtspositie van de communistische partij bedreigen. Het ministerie van Informatie-industrie stuurt de ontwikkeling ervan aan met behulp van vijfjarenplannen. Het ministerie van Openbare Veiligheid zorgt er op zijn beurt voor dat het Chinese internetgedrag in toom wordt gehouden. Intussen is China uitgegroeid tot de tweede internetgemeenschap van de wereld: naar verwachting zal het eind dit jaar 120 miljoen cyberonderdanen tellen.

«De overheid en de staatsagentschappen zijn in de jaren negentig overrompeld door de snelle introductie van internet», zegt de Zweedse journalist Johan Lagerkvist, die de opkomst van een publieke opinie op het Chinese internet onderzoekt: «Dankzij de vage wetgeving had de commerciële sector de handen vrij en ontstond er al snel een onafhankelijke berichtgeving. De overheid moest de achterstand inlopen. Inmiddels is de internetwetgeving gedetailleerder dan die voor de traditionele media radio, televisie en kranten. Dat tekent de angst van de communistische partij voor de opkomst van een volksbeweging die in staat is sociale krachten buiten de partij te mobiliseren. Daarom werd er ook zoveel energie gestoken in de bestrijding van de Falun Gong.»

De Chinese wet stelt alle betrokkenen – van internetaanbieders tot individuele gebruikers – aansprakelijk voor wat op het internet gepubliceerd wordt. Serviceaanbieders filteren uit voorzorg de websites en weblogs die zij beheren op politiek onwelgevallige trefwoorden en pornografisch materiaal. Naar beproefd leninistisch recept worden arrestaties van «subversieve» internetgebruikers breed uitgemeten in de staatsmedia. Xiao Qiang: «Er wordt ontzettend veel geïnvesteerd in regeringspropaganda. Ongeveer tien procent van alle Chinese websites is door de overheid opgericht. Ambtenaren worden opgeleid tot webcommentatoren die discussiefora en nieuwsgroepen afschuimen en discussies in goede banen leiden.»

Volgens een hardnekkig gerucht beschikt het ministerie van Openbare Veiligheid over dertig- tot veertigduizend politieambtenaren die op het internet surveilleren. «Er bestaat een speciale internetpolitie», bevestigt Qiang, «maar niemand kent de omvang. Het gaat om een volwaardige politieafdeling die in 2000 werd opgericht en in zevenhonderd steden opereert. Ze behandelt alle vormen van computercriminaliteit zoals fraude en pornografie, maar bedrijft ook politieke censuur.» In de afgelopen jaren sloot de politieafdeling tienduizenden internetcafés die zonder vergunning werkten of het bezoek van verboden websites toelieten. Onafhankelijke exploitanten worden uit de markt gedrukt door grote internetcaféketens die de steun van de overheid genieten en eenvoudiger te controleren zijn.

«Ik denk dat de macht en invloed van China over de informatievoorziening vaak wordt overdreven», meent politicoloog Ronald Deibert van OpenNet Initiative, een universiteitsconsortium dat internetcensuur analyseert. «We moeten het niet onderschatten, maar ik zie vaak dezelfde overdrijvingen in de pers uitgebazuind, bijvoorbeeld over de omvang van de internetpolitie.» Volgens Deibert zoekt China geen absolute, maar effectieve controle over internet. De website van The New York Times, een krant die nauwelijks invloed heeft op de Chinese samenleving, kan bijvoorbeeld gewoon bereikt worden.

Het jarenlange onderzoek van OpenNet Initiative geeft aan dat vooral het Chineestalige deel van het internet in de gaten wordt gehouden. Websites uit Taiwan en Hongkong, van overzeese dissidenten en van westerse media met Chineestalige afdelingen zoals Voice of America en de BBC worden bij de toegangspoort van het Chinese internet tegengehouden. Cruciale politieke thema’s zoals kritiek op de Chinese partijleiding, pro-democratisch en pro-westers commentaar, het schenden van mensenrechten, het onafhankelijkheids streven van Taiwan en de provincies Tibet en Xinjiang, de studentenopstand op het Tiananmen-plein in 1989 en de Falun Gong-kwestie blijven buiten het zicht van de Chinese internetgebruikers.

Het Chinese model van internetcontrole wordt met belangstelling gevolgd door andere autoritaire staten, zoals Cuba, Vietnam, Oezbekistan en Zimbabwe. «Al die landen vrezen de opkomst van onafhankelijke belangengroepen en burgeractivisme», zegt Lagerkvist: «Mijn informanten in zowel Hanoi als Peking bevestigen dat Chinese en Vietnamese ambtenaren in Guangzhou hebben vergaderd over elektronische overheidsprojecten. Mij werd verteld dat er op onregelmatige basis wordt overlegd. De Chinezen spraken trots over de samenwerking met Vietnam alsof het een ontwikkelingshulpproject was. Anderzijds klinkt in Chinese rapporten bewondering door voor de manier waarop Singapore de ICT-sector ontwikkelt en tegelijk de samenleving reguleert door het internetgebruik tot economische kwesties te beperken.»

Die controle zou lang niet zo effectief zijn zonder de behulpzame houding van westerse technologiebedrijven. Zonder morren filteren serviceaanbieders als Microsoft en Yahoo het dataverkeer van hun Chinese klanten. Microsoft ontwikkelde een speciaal softwarepakket dat politieke discussie op zijn Chinese chatrooms en weblogs nagenoeg onmogelijk maakt. Recentelijk gaf Yahoo zelfs toe de privé-gegevens van Shi Tao, journalist van het dagblad Dangdai Shang Dao, te hebben overhandigd aan de Chinese politie. Shi Tao had via zijn Yahoo-account geheime propaganda-instructies voor Chinese journalisten doorgespeeld aan een Chinese dissident in de Verenigde Staten. Door de medewerking van Yahoo kon Tao veroordeeld worden tot tien jaar gevangenisstraf wegens «verspreiding van staatsgeheimen».

Naar eigen zeggen hield Yahoo zich aan de wet, maar in dit geval waren de gegevens verschaft door het filiaal in Hongkong. «Een slippertje van Yahoo», meent Fons Tuinstra, auteur van Het Andere Oosten: Vijftien misverstanden over China en de Chinezen (2003) en oprichter van een zakelijke service-website in Sjanghai. Fons Tuinstra: «Het was niet nodig geweest. Ik denk dat veel internetbedrijven geen heilige boontjes zijn, maar die zetten dat niet in de krant. Yahoo gaf het gewoon toe. Misschien wilden ze een wit voetje halen bij de Chinese regering.» Om een positie op ’s werelds grootste technologiemarkt te bemachtigen doen de buitenlanders namelijk veel moeite om banden met de overheid te cultiveren. Zelden keerde een bedrijf uit ethische overwegingen het land de rug toe. In de infrastructuur van het Chinese censuur- en surveillancesysteem zijn overal de vingerafdrukken van Cisco Systems, Nortel Networks, Sun Microsystems, 3Com en andere westerse bedrijven te vinden.

Cisco Systems, een marktleider in netwerktechnologie, opende vorige maand in Sjanghai een researchcentrum voor productontwikkeling op Chinese snit. De multinational uit Silicon is al ruim een decennium actief op de Chinese markt en heeft onder meer de netwerken van staatsbedrijf China Telecom, de grootste internetaanbieder van China, en het universiteitsnetwerk CERNet aangelegd. Momenteel werkt Cisco samen met Juniper Networks, Huawei Technologies, Alcatel en Ericsson aan de voltooiing van ChinaNet2 (CN2) dat het verouderde netwerk van China Telecom gaat vervangen teneinde aan de dringende vraag naar hoge bandbreedte en systeemintegratie te voldoen. Door CN2 worden zo’n tweehonderd Chinese steden aangesloten op IPV6, de opvolger van het huidige internetprotocol.

De ruggengraat van het Chinese internet bestaat uit duizenden Cisco-routers die netwerken verbinden en de nationale toegangspoorten bewaken. De Cisco-routers houden computervirussen tegen, maar kunnen met behulp van dezelfde techniek ook elk ander dataverkeer weren. Volgens OpenNet Initiative vormen deze routers de spil van China’s Great Firewall, het censuur- en surveillancesysteem dat de toegang tot ongewenste websites en proxyservers blokkeert en websites en e-mails op trefwoorden filtert. «Die virtuele Grote Muur is eigenlijk geen firewall, maar een filtersysteem», zegt Nart Villeneuve, technisch onderzoeker van OpenNet Initiative: «Het filtersysteem is niet honderd procent succesvol, dat hangt ervan af welk soort filter wordt toegepast. Het is heel eenvoudig om IP-adressen te blokkeren, maar datapakketten die op trefwoorden gefilterd worden glippen er soms doorheen.»

Bovendien zijn er altijd wegen om de controle te omzeilen, stelt Tuinstra: «Het Chinese schrift leent zich daar uitstekend voor. Bloggers vervangen geblokkeerde trefwoorden door tekens met dezelfde klank. Dat ontgaat de internetfilters, maar ieder ander begrijpt wat er eigenlijk bedoeld wordt.» Chinezen kunnen ook eenvoudig anti-censuursoftware bemachtigen via DynaWeb, Garden Networks en UltraReach, bedrijfjes van uitgeweken Chinese cyberactivisten. Het nieuwe CN2-netwerk met zijn hoge bandbreedte en nieuwe routers biedt de overheid echter de mogelijkheid om het Chinese internetverkeer fijnmaziger en doeltreffender te filteren.

Mensenrechtenorganisaties achten westerse technologiebedrijven – Cisco Systems en Yahoo voorop – medeplichtig aan overheidscensuur. In The Washington Post vergeleek columniste Anne Applebaum hun praktijken met de wijze waarop IBM tijdens de Tweede Wereldoorlog de jodenvervolging faciliteerde. De aantijgingen worden door de bedrijven categorisch afgewezen. «Cisco Systems werkt niet mee aan overheidscensuur», zegt woordvoerder Terry Alberstein. Hij blijft bij zijn mantra dat Cisco’s producten overal ter wereld dezelfde zijn en dat niet Cisco maar de klant bepaalt hoe ze gebruikt worden. Terry Alberstein: «Wij hebben geen invloed op wat soevereine staten wel of niet reguleren.»

Mensenrechtenactivist Harry Wu en publicist Ethan Gutmann menen dat Cisco’s verbintenis met de Chinese overheid veel verder gaat. Cisco ontwikkelde de structuur voor een nationaal digitaal surveillancesysteem waarmee Chinese gerechtsdienaren de persoonsgegevens, familiegeschiedenis en het internet gedrag van verdachte personen kunnen bundelen. Woordvoerder Alberstein beaamt dat Cisco apparatuur aan de Chinese politie levert, maar stelt dat zijn bedrijf «voldoet aan de Amerikaanse wetgeving die de export naar bepaalde bestemming verbiedt». Inderdaad hebben de exportsancties voor China onder de Foreign Relations Authorization Act vooralsnog alleen betrekking op het leveren van oudere technologie als nachtkijkers, traangas, leugendetectors en nucleaire technologie.

«Westerse ngo’s moeten begrijpen welke rol de staatssurveillance speelt in de onderdrukking van afwijkende meningen», zegt freelance onderzoeksconsultant Greg Walton: «De aan obsessie grenzende nadruk in het Westen op de Chinese internetcensuur leidt de aandacht af van complexere vraagstukken.» In de grote steden is bijvoorbeeld het cameratoezicht in opkomst. Shenzhen zal eind volgend jaar zo’n tweehonderdduizend surveillancecamera’s tellen, meldden de Chinese staatsmedia onlangs. Peking is ook met de hulp van de Franse multinational Thales begonnen aan de productie van nieuwe identiteitskaarten met RFID-microchips. Met RFID kunnen personen of objecten geïdentificeerd worden door middel van radiogolven. Handig om te bepalen welke personen elkaar ontmoeten, waar en voor hoe lang.

Wat er in China gebeurt, vindt ook plaats in een globale context. In de hele wereld neemt de vraag naar cameratoezicht en RFID-technologie toe. De Europese Unie voert de komende jaren geleidelijk het biometrische paspoort in. De ontwikkelingen in China lopen daarop vooruit door hun leninistische grondslag. Walton wijst op het schimmige overheidsproject Gouden Schild dat de kroon moet vormen op de twaalf Gouden Projecten waarmee Beijing zijn gezag over de nationale ICT-infrastructuur veiligstelt. Het Gouden Schild, in 2000 gelanceerd door het ministerie van Openbare Veiligheid, moet digitale identiteitskaarten, openbaar cameratoezicht, internettoezicht en spraak- en gezichtsherkenning integreren in een algoritmisch surveillancesysteem. Dat systeem lijkt Cisco al deels gerealiseerd te hebben.

Volgens Walton is een grote rol weggelegd voor Nortel Networks, een Canadees telecommunicatiebedrijf met een omvangrijke staat van dienst in China. Nortel was het eerste bedrijf dat op verzoek van de FBI zijn netwerken aftapbaar maakte – nog voordat dit in de Verenigde Staten en de Europese Unie wettelijk verplicht werd. Eind jaren negentig voorzag Nortel samen met Tsinghua University het aftapsysteem voor het Chinese telefoonverkeer van spraakherkenning. Met Acsys Biometrics, een ander Canadees bedrijf, werkte Nortel aan de systeemintegratie van spraak- en gezichtsherkenning. Nortel Networks, het Amerikaanse SAIC en het Europese EADS dingen mee naar contracten voor het olympische Gouden Schild, dat de Olympische Spelen van 2008 moet beveiligen en tegelijk de basis vormen voor het informatiemanagement van de overheid en «informatieprocessen in de samenleving».

Onderzoekers van OpenNet Initiative treffen in steeds meer landen internetfilters aan. Nart Villeneuve: «Filters zijn big business, en niet alleen vanwege de vraag van bibliotheken, scholen of huishoudens. Steeds meer landen stappen over op commerciële producten die specifiek voor filtergebruik ontworpen zijn. We hebben SmartFilter aangetroffen bij alle serviceaanbieders in Saoedi-Arabië, de Verenigde Arabische Emiraten, Tunesië, Soedan en Iran en bij sommige aanbieders in Koeweit. Websense wordt gebruikt door Jemen en door een serviceaanbieder in Iran. In Birma wordt Fortinet gebruikt. Allemaal producten die gemaakt worden door Amerikaanse bedrijven.»

Secure Computing, de fabrikant van SmartFilter, zegt nimmer zaken te doen met enige entiteit in Iran, dat onder een Amerikaans handelsembargo valt. Ook Fortinet ontkent rechtstreeks software te leveren aan Birma. Toch werd een vertegenwoordiger van de firma onlangs betrapt op een feestelijke ceremonie die de installatie van Fortinet in Birma herdacht. «Dat westerse bedrijven zaken doen met autoritaire staten ligt in de aard van de internationale politieke economie», zegt Deibert. «Er zit weinig anders op dan de betrokken firma’s op hun bedrijfsethiek aan te spreken. Om echt iets te veranderen is wetgeving nodig. Voor bepaalde technologieën zouden handelsbeperkingen moeten worden ingesteld op nationaal en internationaal niveau.» De tweede Wereldtop over de Informatiesamenleving van vorige week in Tunesië (zie kader) bood in dit opzicht weinig soelaas.

Wat China betreft is Johan Lagerkvist optimistisch: «Zelfs China-kenners zien over het hoofd dat zich onder gewone Chinezen een normverandering voltrekt die de toekomstige internetontwikkelingen gaat vormgeven. Internet maakt de communicatie tussen individuen horizontaler. Er worden onderwerpen besproken die een paar jaar geleden ondenkbaar waren, zoals de voordelen van politieke hervormingen, transparantie als middel om corruptie te bestrijden en de inhoud van de massamedia die onder staatscontrole staan. Bovendien zie je die normverschuiving ook in de vele agentschappen van de Chinese bureaucratie. Die worden met de dag jonger, beter opgeleid en professioneler.»

Informatiesamenleving

«De grootste blokkade voor de vrijheid op het internet is niet van economische, maar van politieke aard.» Die volzin, uitgesproken door VN-secretaris-generaal Kofi Annan bij de opening van de eerste Wereldtop over de Informatiesamenleving (WSIS) vorige week in Tunis, kon niet toepasselijker.

Terwijl de politie buiten enkele moedige demonstranten voor de Tunesische pers vrijheid in elkaar sloeg, trachtten vertegenwoordigers van repressieve regeringen binnen tevergeefs het beheer over het internet aan de Verenigde Staten te ontfutselen. De VS hebben het internet uitgevonden en tot nog toe beheerd. Het management van domeinnamen, IP-adressen, protocollen en root servers is door Washington uitbesteed aan de particuliere firma ICANN. Een groep van landen, waaronder China en de G20-landen, bestrijdt die Amerikaanse controle in naam van een «vrije en evenwichtige globale informatievoorziening» en eist de internationalisering van het beheer in VN-kader.

Het zijn dezelfde landen die in de jaren zeventig een Nieuwe Wereldinformatie- en Communicatie Orde wilden vestigen. Kenmerkend voor hun opvatting van vrije informatievoorziening is het Nanap, het persbureau van de Beweging van Niet-gebonden Landen, voorgezeten door een Iraanse diplomaat en bestuurd door Ahmad Khademolmellah, directeur van het Iraanse staatspersbureau Irna. Na de bijeenkomst van de Beweging van Niet-gebonden Landen van vorige week, waaraan beide heren nota bene qualitate qua deel namen, gaf Nanap trouwhartig het officiële slotcommuniqué door dat vervolgens via Khademolmellahs Irna verbatim in de Iran Daily terechtkwam.

In Tunis gingen de Amerikanen slechts akkoord met de oprichting van een VN-forum waarin de Khademolmellahs van deze wereld voortaan mogen meepraten, maar niet mee beslissen over het beheer van het internet. Het besluit werd door Nanap als een grote overwinning gepresenteerd.

Aart Brouwer

---

Verschenen in de Groene Amsterdammer nr. 47 van 25 november 2005.

In de nadagen van keizer Haile Selassie beleefde Ethiopië een tijdperk van ongekende muzikale vernieuwing en experiment. In het broeierige nachtleven van de hoofdstad Addis Abeba ontstond een hypnotische mélange van traditionele stijlen, jazz, soul en funk. Voor de buitenwereld onopgemerkt ging dit muziekavontuur eind jaren zeventig ten onder en we zouden er misschien nooit van gehoord hebben als de Franse muziekarcheoloog Francis Falceto (55) de Abessijnse groove niet in Europa had geïntroduceerd. Met toewijding en engelengeduld graaft hij al meer dan twintig jaar naar de verborgen pareltjes van de Ethiopische muziek.

Gonzo (circus) ★ februari-maart 2005

Hij woont in Normandië, maar elk jaar verblijft Francis Falceto wel een paar maanden in Ethiopië. Wanneer ik hem spreek, is hij alweer een nieuwe reis aan het voorbereiden om in de hoofdstad Addis Abeba een festival gewijd aan Ethiopische muziek te organiseren voor Alliance Ethio-Française, een non-profit organisatie die een belangrijke bijdrage levert aan het culturele leven in Addis. Verder brengt zijn grenzeloze passie voor Ethiopische muziek hem telkens naar nieuwe projecten.

“De laatste zes jaar ben ik bezig met het verzamelen en restaureren van opnames die Italianen in 1939 hebben gemaakt van Ethiopische muzikanten. Tientallen 78-toerenplaten met ongelofelijk interessant materiaal dat oorspronkelijk de propaganda van de Italiaanse bezetters bediende, maar daarnaast een waardevolle bron is voor de geschiedenis van Ethiopische orale poëzie.”

“Verder probeer ik kopieën van historische opnames te repatriëren naar Ethiopië, opnames die hier en daar verdwaald zijn in musea of privé-collecties in Europa. In Duitsland heb ik een paar opnames gelokaliseerd die gemaakt zijn in 1904 en in de jaren twintig, maar ik strandde daar in de gebruikelijke kinderachtige oorlogjes tussen academici. De afgelopen jaren deed ik ook onderzoek naar de muziek van de Guragé (Semitisch volk met woonstee ten zuidwesten van Addis, rdb), een van de meest interessante en onbekendste muzieksoorten in Ethiopië. Ik heb muziekopnames gemaakt en heb er zoveel tijd en moeite ingestoken dat ik er een beetje wanhopig van ben geworden. Ik hoop de draad later weer op te pikken, maar het blijft moeilijk omdat ik weinig tijd heb, mezelf moet financieren en de huur in Frankrijk moet natuurlijk ook betaald worden.”

Rocketship number nine

Het bekendste project van Falceto is de inmiddels achttiendelige cd-serie ‘Éthiopiques’, gewijd aan de veelzijdige muziek van Ethiopië, zoals de pentatonische Tigrigna-muziek met haar typische manke ritmes, het repertoire van de azmari (professionele vertolkers van orale poëzie) en van harpspelers Alemu Aga en Asnaqetch Werqu. Maar verreweg de meeste delen uit de serie zijn gewijd aan het ‘gouden tijdperk’ van de Ethiopische moderne muziek – de roerige nadagen van keizer Haile Selassie, toen in het bruisende moderne nachtleven van Addis Abeba het catchy en hallucinante, dan weer melancholische geluid van de Abessijnse groove werd uitgevonden.

Henry Kaiser omschreef het als ‘dense hypnotic groove music that sounds at times like Sun Ra has landed his rocketship number nine next to the Red Sea.’ En dat klopt in zekere zin ook letterlijk, want het radiostation van de Amerikaanse maritieme basis Kagnew Station in de Eritrese havenstad Asmara aan de Rode Zee droeg in de jaren zestig en zeventig sterk bij aan de vernieuwing in de Ethiopische muziek. Falceto: “Daar waren duizenden Amerikanen gestationeerd, jongelui die naar rock-’n-roll, soul en zwarte muziek luisterden. Ik heb zelfs veteranen gesproken die de muziek van James Brown dáár hebben ontdekt, op de radio en in de nachtclubs van Asmara. Eritrese musici brachten deze muziek op tape en vinyl met zich mee naar Addis, waar het in de hot spots van Addis werd gedraaid. Deze invloeden hebben de Ethiopische groove mede vormgegeven.”

De modernisering van de Ethiopische muziek begon midden jaren vijftig onder invloed van buitenlandse muziekinstructeurs die de institutionele leger- en politiefanfares en theaterorkesten hervormden. De Oostenrijker Franz Zelwecker stelde met leden van de keizerlijke lijfwacht een jazzensemble samen dat elke vrijdagavond in het luxueuze Ras Hotel optrad voor de Ethiopische elite en diplomatiek personeel. In die beginperiode ontwikkelde saxofonist Getatchew Mekurya de shellèla-stijl, die zijn spel een free jazz-gevoel geeft. Zangeres Bzunesh Beqele waagde zich aan de swing. Componist en arrangeur Mulatu Astatqe, die als eerste Ethiopiër een muziekopleiding in het buitenland genoot en in New York albums opnam met Puertoricaanse artiesten, introduceerde latin-jazz en exotica (ethio-jazz), iets wat door het thuisfront nooit echt op waarde is geschat – Astatqe bleef de enige vibrafoonspeler in Ethiopië.

Pulserende blaxploitation

De klanken zijn soms zo onwerelds dat ze op het eerste gehoor niet direct geografisch thuisgebracht kunnen worden. We horen wah-wah pedalen, ronkende orgels, saxofoons en trompetten, maar de muziek is geen goedkoop derivaat of nabootsing van soul, blues of funk en wijkt ook sterk af van moderne muziek uit andere Afrikaanse landen. Het heeft soms een vervormd Bollywood-geluid, zoals in de nummers waarin Hirut Beqele haar hoge register opengooit tegen een decor van koperblazers. Mahmoud Ahmed brengt psychedelische arabesken, bij Mulatu Astatqe raak je af en toe verzeild in een pulserende blaxploitation soundtrack. Getatchew Mekurya klinkt op saxofoon als een Ethiopische Albert Ayler, begeleid door een pentatonisch gestemde Booker T. & The MGs. De dwarsfluit in een nummer van Tamrat Ferendji & Sensation Band blijkt gespeeld door een Finse backpacker die op doorreis toevallig Addis passeerde.

De Abessijnse groove is kortom een rijke en complexe mélange van traditionele en westerse stijlen en vooral een product van stronteigenwijze Ethiopische bodem. De eerste onafhankelijke producent en bandmanager in Ethiopië was Amha Eshete, die in 1969 met het oprichten van het label Amha Records het staatsmonopolie op productie en import van platen doorbrak. Eshete werd met Ali ‘Tango’ Abdella Kaifa (Kaifa Records) en Kassahoun Eshete (Philips Ethiopia) de grote aanjager van de Ethiopische popmuziek. In krap een decennium, tussen 1969 en 1978, verschenen honderden albums die de hoogtijdagen van de Abessijnse groove documenteerden.

Maar het licht doofde langzaam na de machtsgreep van kolonel Mengistu Haile-Maryam en zijn militaire raad (de Derg) in september 1974, waarbij keizer Haile Selassie werd afgezet. Falceto: “Onder de Derg werd de muziek verdrukt. Niet helemaal, want Mahmoud en Tlahoun bleven zingen, maar onder moeilijke omstandigheden. De avondklok werd ingesteld in 1974 en duurde zonder onderbreking tot 1992. Addis was een stad zonder nachtleven, zonder de dynamiek van de jaren zestig. Het nachtleven bleef beperkt tot de grote hotels, dus voornamelijk voor buitenlanders. Veel muzikanten verlieten Ethiopië vanwege de Derg en niet altijd onder de beste omstandigheden.”

De vaak tragische levensverhalen van de veteranen van het ‘gouden tijdperk’ die naar de Verenigde Staten en Canada vluchtten, zijn het onderwerp van onderzoek van de journaliste/filmmaakster Kyle Stone uit Toronto. Ze werkt aan een documentaire. Kyle Stone: “Het idee begon in 2001, toen ik in een kleine bibliotheek een groezelig cd’tje vond, ‘Ethiopian Groove: The Golden Seventies’, Francis’ eerste Ethiopische popcompilatie. Ik wilde alles hierover uitvinden, over de mensen die deze muziek maakten, hun omstandigheden, hun verhalen, hun achtergronden. Uiteindelijk kwam ik in aanraking met een wereld die voor de meeste Amerikanen verborgen blijft, de wereld van de Ethiopische en Eritrese diaspora. Een wereld waar mensen taxichauffeur of bagagedrager zijn, in ondergrondse parkeergarages werken, onzichtbaar en anoniem – en dan naar huis gaan, waar een saxofoon, een elektrische gitaar of een Farfisa-orgel in de hoek staat en waar foto’s hangen waarop ze als tieners voor een afgeladen stadion speelden.

Kyle Stone wordt in haar filmplannen aangemoedigd en gesteund door Falceto, die op het gebied van de Abessijnse groove feitelijk de enige echte schatbewaarder en connaisseur is – en dat terwijl de traditionele muziek van Ethiopië en de rest van Afrika nauwkeurig in kaart is gebracht door etnomusicologen. De moderne muziekgeschiedenis is een witte vlek. “Het verbaast mij nog altijd dat er maar weinig mensen bekend zijn met deze muziek,” zegt Falceto, “en dat er na dertig jaar nog steeds zo weinig aandacht voor is. Ik moedig mensen aan om onderzoek te doen. Ik ontving vandaag nog een dissertatie van een student die deze periode bestudeert.” Falceto werd ook benaderd door Jim Jarmusch, die in één van zijn komende films Ethiopische muziek wil gebruiken. “En een Nederlandse filmmaker, Jack Janssen, wil iets doen met Mahmoud Ahmed.”

Muzikale ‘UFO’

Het begon allemaal met het in 1975 verschenen album ‘Erè mèla mèla’ van Mahmoud Ahmed, één van de laatste hoogtepunten uit het ‘gouden tijdperk’. Dit cultalbum werd bij toeval naar Frankrijk gebracht door een vriend van Falceto, een podiummanager die met een Frans theatergezelschap door Afrika had rondgetoerd. “Toen ze met hun theaterstuk Addis aandeden, kocht hij daar op straat een elpee”, vertelt Falceto. “Terug van zijn reis gaf hij een feestje voor vrienden, in april 1984. Op een gegeven moment zette hij die plaat op. We waren allemaal verpletterd, zoiets hadden we nog nooit gehoord.”

In die tijd runde Falceto met vrienden een muziekassociatie in Poitiers, ‘L’Oreille est Hardie’ en vanaf 1985 een eigen concertpodium, ‘Le Confort Moderne’. “We verveelden ons kapot in Poitiers en begonnen daarom concerten te organiseren op het gebied van free jazz, noise, experimentele rock en muziek uit de hele wereld, tien jaar voordat world music in de mode raakte. We hadden optredens van Sonic Youth, Henry Cow, Glenn Branca, The Residents, tot en met Ornette Coleman en Ravi Shankar. Het was een geweldige tijd, de manier waarop we programmeerden en artiesten uitnodigden was uitsluitend op basis van onze eigen smaak. In die geest besloten we om Mahmoud Ahmed uit te nodigen voor zijn eerste concert in Europa. Ik ging op onderzoek uit in Ethiopië, voor één week (lacht). Met artiesten kun je immers altijd wel in een dag of twee iets regelen, dacht ik. Ik was totaal onbekend met de situatie in Ethiopië.”

Op zijn eerste Ethiopische reis ontmoette Falceto muziekproducent Ali Tango, die hem in contact bracht met Mahmoud Ahmed, maar hij werd ook geconfronteerd met een politiestaat en de immense bureaucratie van de Derg. “Ik herinner me avonden waarop we ons voortdurend uit de voeten maakten voor de politie, van de éne bar naar de andere. Net in gesprek met een muzikant moest je dan meteen weer wegglippen uit een bar omdat er een stille werd herkend. Maar wij hadden ook sluwe streken. Dan pikte ik met Ali Tango in zijn auto een muzikant op en deden we het interview al rijdend door Addis. Alleen op die manier waren we er zeker van dat de politie ons niet op de hielen zat.”

Falceto’s plannen voor een Europese concerttour van Mahmoud Ahmed werden door het militaire bewind tegengewerkt. “De Derg wilde overal bovenop zitten en zelf de artiesten selecteren voor concerten in Europa. Maar in Frankrijk had ik ondertussen cassettebandjes met ‘Erè mèla mèla’ rondgestuurd naar allerlei mensen die enthousiast en bemoedigend reageerden.” Het nieuws over deze muzikale ‘UFO’, zo scherp contrasterend met het wereldnieuws van dat moment – de hongersnood in Ethiopië, ging als een vuurtje rond en in juni 1986 bracht Falceto als uitvoerend producent het album ‘Erè mèla mèla’ uit op het grensverleggende platenlabel Crammed van Marc Hollander. “Ik was goed bevriend met hem en de andere bandleden van Aksak Maboul. Toen ze ‘Erè mèla mèla’ beluisterden, waren ze onmiddellijk verkocht. Het was eigenlijk niet meer dan logisch dat het album op hun label verscheen, want zij waren de enige mensen in de experimentele scene waarvan ik wist dat zij vinyl konden uitgeven.

Alfanalètch

In 1987 kwam Falceto in contact met de producent Amha Eshete, die toen in Washington woonde. “Hij steunde mij vanaf het eerste moment en heeft mijn project ontzettend vooruitgeholpen. Hij wilde zijn oude catalogus heruitgeven en probeerde de masters te lokaliseren. Het vinyl van Amha Records werd in India geperst, vervolgens in Libanon en uiteindelijk in Griekenland. Met veel moeite konden we de Griekse masters lokaliseren. Eshete gaf mij toestemming om de masters in Athene op te halen en we tekenden een contract en de financiële verplichtingen. Ook met Ali Tango heb ik op papier een licentie geregeld, dat was vooral belangrijk omdat tot voor kort auteursrechten niet werden beschermd in de Ethiopische wetgeving.

Na de val van de Derg in 1991 openden de deuren zich voor Falceto veel gemakkelijker en in 1994 verschijnt zijn eerste compilatie ‘Ethiopian Groove: The Golden Seventies’ op het label Blue Silver. Drie jaar later komt het eerste deel van de serie ‘Éthiopiques’ uit en sindsdien vindt de muziek steeds meer weerklank in de buitenwereld. De half Europese, half Ethiopische band Jump to Addis, het jazzensemble Either/Orchestra en het Kronos Quartet geven eigenzinnige interpretaties van de Ethiopische groove. In Nederland is de band The Ex een belangrijke pleitbezorger van Ethiopische muziek. Onlangs gaf Terrie Ex op Terp Records een dubbel-cd uit van een legendarische Eritrese zangeres, Tsehaytu Beraki, die hij bij toeval ontmoette in Rotterdam, waar ze – gevlucht in 1988 – een somber bestaan leidde. Terrie Ex: “Francis viel bijna van zijn stoel toen ik haar naam noemde, omdat hij net bezig was met deel 5 (van ‘Éthiopiques’ – Tigrigna-muziek uit de periode 1970-’75 met o.m. een jonge Tsehaytu, rdb) en helemaal niet wist waar hij Tsehaytu moest zoeken.”

In Addis Abeba weergalmt hier en daar de echo van het ‘gouden tijdperk’. Mahmoud Ahmed geeft nog wekelijks concerten, Mulatu Astatqe runt een muziekschool annex jazzclub en de radiozender FM Addis biedt een mix van soul, Ethiopische seventies en reggae. Maar in de hedendaagse Ethiopische popmuziek is experiment amper te vinden, stelt Falceto. “Een muzikant moet om te overleven ofwel in een vreselijke tent optreden of vreselijke cassettes uitgeven. Ik zie geen mensen van het soort van Ali Tango en Amha Eshete, die zowel zakenlui als muziekliefhebbers waren en op zoek gingen naar nieuwe trends. De muziekindustrie in Ethiopië is volledig geconcentreerd op de lokale markt. Producenten willen vooral snel en goedkoop producties op de markt zetten. Hier zijn muzikanten enerzijds in handen van de eigenaars van muziekshops en anderzijds in de handen van zompige nachtclubs waar keyboards en drumcomputers overheersen.

Over de superster Ejigayehu ‘Gigi’ Shibabaw, in wier muziek de overijverige hand van producent Bill Laswell te horen is, zeggen de Ethiopiërs ‘alfanalètch’ – ‘zij is ons ontstegen’. Falceto: “Gigi woont in de Verenigde Staten en is de vrouw van Bill Laswell. In Ethiopië is er geen ruimte voor muzikale innovatie. Dat is iets waarover ik al tien jaar discussieer met jonge muzikanten. De enige goede conditie voor een plek in de wereld is om beter te zijn dan de veteranen. Maar ze houden niet van dit discours. Het is dan echt moeilijk voor mij om buitenlander te zijn. Ethiopië is nooit een kolonie geweest en dat geeft de mentaliteit van Ethiopiërs een kracht waarmee geen ander Afrikaans land kan wedijveren. Ze zijn zo stompzinnig trots dat ze zich niet van bewust zijn dat er nog een wereld buiten Ethiopië bestaat. Die trots brengt mooie dingen voort, zoals de waanzinnige muziek die in de jaren zestig ontstond, maar heeft ook negatieve aspecten, zoals chauvinisme. Ik kom het veel tegen op mijn pad.”

Selectieve discografie
The Rough Guide to the Music of Ethiopia (Rough Guide, 2004) is een globale introductie tot moderne Ethiopische muziek samengesteld door Francis Falceto.

Selectie uit de cd-serie éthiopiques (Buda Musique)
Vol.1: Golden years of modern Ethiopian music 1969-1975 (1997)
Vol.3: Golden years of modern Ethiopian music 1969-1975 (1998)
Vol.4: Ethio jazz & musique instrumentale 1969-1974 (1998)
Vol.7: Mahmoud Ahmed : Erè mèla mèla (1999)
Vol.8: Swinging Addis 1969-1974 (2000)
Vol.13: Ethiopian Groove: The Golden Seventies (2003)
Vol.14: Gétatchèw Mèkurya: The Negus of Ethiopian Sax (2003)
Vol.15: Jump to Addis: Europe meets Ethiopia (2003)

Heruitgegeven op vinyl
Mulatu Astatke and his Ethiopian Quintet – Afro-Latin Soul (1966)
Mulatu Astatke – Mulatu of Ethiopia (1972)
v/a – Ethiopian Modern Instrumentals Hits (1972)
Mulatu Astatke feat. Fekade Amde Maskal – Yekatit – Ethio Jazz (1974)

Selectieve bibliografie
Francis Falceto, Abyssinie Swing: A Pictorial History of Modern Ethiopian Music (Addis Ababa, 2001)
Francis Falceto, ‘Un siècle de musique moderne en Éthiopie (précédé d’une hypothèse baroque)’, in Cahiers d’études africaines 168 (2002)
Francis Falceto, ‘Alfanalètch? Gigi entre hier et demain’, in Les nouvelles d’Addis 29 (2002)

Filmografie
‘Abyssinie Swing’ (1996), Canal+ productie van Francis Falceto & Anaïs Prosaïc
‘The Days All Start At Midnight: Swinging Addis and Its Music’ van Kyle Stone

Dit artikel verscheen in het Belgisch-Nederlandse muziektijdschrift Gonzo (circus) #67 (februari-maart 2005), download hier de pdf.